Här biş ülemneñ berse - yaman şeştän. 2050nçe yılğa qadär 30 million yaña oçraq kötelä! Tik yaman şeşlärneñ öçtän beren aldan kisätep bula. Niçek itep?

Tämäke, simerü, êşkärtelgän rizıqlar… Awıru kiterep çığaruçılardan saqlanu häm irtä diagnoz quyu ğomerlärne saqlap qala.

Dönya külämendä yaman şeş, yöräk-kan tamırları awırularınnan soñ, ülemneñ ikençe töp säbäbe bulıp tora. Yıl sayın meñlägän keşe bu awırudan ülä. Monnan tış, xäl tağın da qatlawlana bara... Yaman şeş diagnozı quyılğan keşelär sanı yıl sayın arta...

Xalıqara tikşerenülär bu artunıñ däwam itäçägen kürsätä. Xäzerge mäğlümatlar buyınça, 2050 yılğa dönyada 30 millionnan artıq yaña yaman şeş oçrağı terkäläçäk, ä anıñ arqasında ülüçelär sanı 18 millionnan artıp kitäçäk dip kötelä.

Törkiyädä dä xäl bik nıq ayırılmıy... İldä här biş ülemneñ berse yaman şeş arqasında... Meditsinadağı qazanışlar arqasında yaman şeşne däwalawda zur uñışlarğa ireşelsä dä, belgeçlär fikerençä, iñ möhime - awırunı bötenläy buldırmaw... İkençe törle äytkändä, awıruğa kiterergä mömkin bulğan qurqınıçlardan yıraq toru...

Şulay itep, üzegezne yaman şeştän saqlaw öçen närsägä iğtibar itärgä kiräklegen beläsezme? Cärraxpaşa meditsina fakul'tetınıñ êçke awırular, meditsina onkologiyäse häm şeş immunologiyäse belgeçe, professor, doktor Näbi Särqan Dämirci bezne qızıqsındırğan sorawlarğa “TRT Haber” kanalınnan Minä Yağuçı Çiftçiga cawap birde, häm xäzer bez bu äñgämäne sezneñ belän urtaqlaşaçakbız.

Tämäke häm alkogoldän yıraq torırğa kiräk

Professor Dämirci yaman şeş awırularınıñ yaqınça öçtän ber öleşeneñ aldan kisätep bula torğan faktorlar arqasında kilep çığuın assızıqlap, tämäke produktların iskä aludan başlıy: "Alardan yıraq toru - küp törle yaman şeş awırularınnan yıraq toru digän süz. Tämäke produktları üpkä yaman şeşenä genä kitermi. Üpkä yaman şeşe turında kübräk söyläşälär, çönki ul iñ yış oçrıy torğanı. Läkin tämäke häm tämäke produktları küp yaman şeş awırularınıñ säbäbe bulıp tora."

Professor Dämirci simerü häm az xäräkätle yäşäw räweşeneñ yaman şeş awıruı qurqınıçın sizelerlek arttıruın bilgeläp ütep, bolay dip däwam itä:

"Şuña kürä sälamät tuqlanu kiräk. Fizik aktivlıq kiräk. Fizik aktivlıq digändä, min öy êçendä xäräkätlänü yäki yörüne küzdä totmıym... Atnağa 3 kön, 20-40 minut tiz yörergä kiräk."

Alkogol' qullanu da yaman şeş awıruı qurqınıçın arttıra torğan töp faktorlarnıñ berse. Professor doktor Dämirci, Bötendönya sälamätlek saqlaw oyışması mäğlümatlarına sıltama yasap, bolay di: "Artıq küp alkogol' qullanu küp awırularnıñ, nigezdä, kükräk, bawır häm aşqaynatu sisteması yaman şeşläreneñ säbäbe bulıp tora".

Êşkärtelgän rizıqlarğa saq qararğa kiräk

Professor Dämirci, êşkärtelgän rizıqlarnıñ da yaman şeş awıruı qurqınıçın arttıruına iğtibar itep, tübändäge möhim kisätüne yasiy:

"Sosiska häm qazılıq kebek êşkärtelgän it produktları da Bötendönya sälamätlek saqlaw oyışması tarafınnan töp kantserogennar isemlegenä kertelgän. Çönki bu êşkärtelgän rizıqlar aşqaynatu sistemasında,  bigräk tä aşqazanı häm üñäçtä, yaman şeş awıruı qurqınıçın sizelerlek arttıra."

Tabib bezgä qoyaş nurlarınıñ, bigräk tä cäy aylarında, tire yaman şeşe qurqınıçı tudıruı turında iskärtä häm qoyaş iñ köçle bulğan säğatlärdä ozaq waqıt anıñ nurlarında buludan saqlanırğa kiräklegen assızıqlıy.

İrtä diagnoz ğomerne saqlap qala

Professor Dämirci köndälek saqlıq çaralarınnan tış, awıruğa qarşı köräştä daimi tikşerenülärneñ dä zur ähämiyätkä iyä buluın belderde häm risk törkemendäge keşelärneñ monı iğtibarsız qaldırmasqa tiyeşlegen assızıqladı. Kükräk, yuan êçäk häm analıq yaman şeşlären tikşerü programmaları Törkiyädä kiñ taraluın iskä töşerep, ul bolay di:

"Yaman şeşne irtä açıqlaw häm belem birü üzäkläre “KETEM” ilebezneñ här rayonında diyärlek bar. Bu üzäklärgä möräcäğät itü kiräk. Anda skrining ısulları belän yaman şeşne küpkä irtäräk êtapta açıqlarğa mömkin. "İrtä açıqlaw ğomerlärne qotqara" şiğare tulısınça döres. Çönki awırularıbıznıñ isän qaluı, alar bezgä kilgändä çirneñ nindi stadiyädä buluına bäyle."

Şulay itep, kem nindi yaman şeş awıruları öçen tikşerelergä tiyeş häm ni däräcädä yış? Professor Dämircineñ bu sorawğa cawabı härkem öçen citdi kisätü: "40 yäştän ölkän xatın-qızlar här yıl yäki ike yılğa ber mammogramma yasatırğa tiyeş. Mammografiya - meditsina praktikasında iñ möhim skrining testı, ul bezgä irtä diagnoz quyarğa häm yaman şeş belän bäyle ülem oçraqların kimetergä mömkinlek birä. Şulay uq, analıq yaman şeşe tikşerüne ginekologqa barıp ütkärergä mömkin. Yuan êçäk yaman şeşe öçen 50 yäştän soñ här 10 yıl sayın kolonoskopiya yasatu yäki yuan êçäkneñ berençe öleşlären 5 yılğa ber tapqır tikşerü citä. Bu yäş törkemendä tizäktä yaşeren qan bulu-bulmawın daimi tikşerep torırğa mömkin."

Başlanğıç stadiyälärdä uñışlı däwalanu mömkinlege küpkä yuqarıraq

Professor Dämirci, yaman şeşne däwalawda, bigräk tä soñğı yıllarda, zur alğa kiteş buluın äytep, başlanğıç stadiyälärdä uñış kürsätkeçläreneñ sizelerlek artuın äytä:

"Üpkä yaman şeşeneñ alğa kitkän formasında, 2010 yılda awıruınıñ 5nçe yılı axırında patsiyentlarnıñ nibarı 4%ı isän bulsa, bügenge köndä immunoterapiya yardämendä bilgele ber patsiyentlar törkemendä bu kürsätkeç 30-35% qa qadär arttı. İkençe törle äytkändä, öç patsiyentnıñ berse 5 yıldan artıq yäşi ala."

Ülännär qullanu däwalawğa naçar täêsir itärgä mömkin

Yaman şeşetän däwalanu - ozaqqa suzıluçı häm awır protsess... Bu protsess barışında qayber awırular ülän preparatlarına möräcäğät itärgä mömkin. Läkin, kiñ taralğan fikergä qarşı, bu çınnan da däwalanu protsessına zıyan kiterä ala. Professor Dämirci bu mäsäläne bolay añlata:

"Yaman şeş diagnozı quyılğan patsiyentlarıbıznıñ kübese ülän produktlarına yaxşı niyät belän möräcäğat itä, läkin tabiğıy bulğan bar närsä dä keşe sälamätlege öçen faydalı tügel. Monıñ iñ yaxşı misalı - su. Ägär sez su külämen bik nıq arttırsağız, intoksikatsiyä kiçerep ülergä mömkin. Şuña kürä, närsäneñder tabiğıy buluı anıñ keşe sälamätlegenä fayda kiteräçägen añlatmıy."

Professor Dämirci ülän produktlarınıñ yaman şeşne däwalawın kürsätüçe köçle fänni dälillär bulmawın assızıqlıy, qayber produktlarnıñ däwalanu belän bäyle yan êffektlarnı ğına kimetä aluın bilgeläp ütä. Ul çın qurqınıç bu produktlarnı tabib belän kiñäşläşmiçä qullanudan kilep çığa di:

“Bez patsiyentlarğa fayda kiterä häm alarnıñ tormış sıyfatın yaxşırta ala torğan teläsä nindi produktnı xuplıybız, ägär ul qurqınıçsız häm fänni yaqtan raslanğan bulsa."

Kontrol'sez qullanılğan ülän produktları citdi yan êffektlarğa kiterergä mömkin dip äytep, professor monıñ däwalanu protsessına tiskäre yoğıntı yasarga mömkinlegenä iğtibar itep yomğaq yasıy:

"Bu kiräk bulğan darularnı qullanunı kirtälärgä mömkin. Şulay uq, qayber ülän produktları immun sistemasın bastıra. Xäzerge däwalanu ısullarında bez immunoterapiya qullanabız. Immunoterapiya - immun sistemasın nığıtıp, aña yaman şeş küzänäklärenä qarşı köräşergä mömkinlek birüçe darular. Ägär sez immun sistemagıznı ülän produktları belän bastırsağız, qızganıçqa qarşı, bu darularnıñ näticälellege kimi."

Yaman şeştän saqlanu ısulları bar häm alar bik anıq. Sälamät yäşäw räweşe, daimi tikşerenü häm añlı tormış ğomerlärne qotqara. İsegezdä totığız, irtä açıqlaw - barısın da üzgärtä ala.