Küplär öçen irtä ber çınayaq qahwä êçü yäki parkta yörü belän tügel, ä sośial’ medianı qarap çığu belän başlana. Qayberäwlär xätta tön urtasında uyanıp soñğı selfilarındağı kommentariylar yäki oşatularnı qarıy. 

Sośial’ mediağa häm onlayn xäbärlärgä bäyle buın öçen kommentariylar, oşatular häm qısqa videolar kön ritmın bilgeli.

Psixologlar äytüençä, bu mawığu artında tormış başqa cirdä, başqa keşelärneñ sośial’ mediasında yäşi digän daimi borçılu yata. Bu wäzğıyät’ FOMO - yäğ’ni "Fear of Missing Out"- köndälek mäğ’lümatnı yuğaltu , annan mäxrüm qalu qurquı dip atala.

Şulay da dön’ya daimi mäğ’lümat yawudan arığan sayın ğalimnär arasında yaña töşençä iğ’tibarnı cälep itä başladı: JOMO — "Joy of Missing Out"- yäğ’ni kön üzägendäge xäbärläne mäğ’lümatnı quldan ıçqındıru şatlığı.

JOMO töşençäse küptän tügel Vaşington däwlät universitetı häm berniçä Törkiyä universitetı tikşerenüçeläre tarafınnan ütkärelgän xalıqara tikşerenü arqasında akademik ädäbiyatqa kerde. “Psychological Reports” jurnalında dön’ya kürgän bu tikşerenüdä Törkiyäneñ 29 vilayätennän 18 yäş’tän 45 yäş’kä qadärge 932 sośial’ media qullanuçısı tikşerelde.

Tikşerenü näticäläre ğacäyep. Sośial’ mediadan añlı räweştä yıraq torğan keşelärdä stress, borçılu, yalğızlıq häm depressiya däräcäseneñ tübänräk buluı, kiresençä alarnıñ tormıştan qanäğat’lelege yuğarıraq buluı açıqlandı. 

FOMO tınğısızlıq, borçu-xäwef, çağıştıru tudırsa, JOMO keşelärne mizgeldän läzzät alırğa häm offlayn bulunı mäxrüm qalu tügel, ä irek dip qabul itärgä çaqıra.

Tikşerenü avtorlarınnan Adem Kantar bolay di:

“Çınnan da offlayn buludan läzzät aluçılar - sośial’ mediağa bäylelek qurqınıçı iñ tübän bulğan keşelär. Alar yalğız qalğanda küñelsäzlänmilär häm sanlı auditoriyägä moxtac bulmıyça waqıtların qanäğat’ländererlek itep ütkärä alalar”.

Kantarnıñ süzläre bik möhim: “Xäzerge waqıtta keşelär bar närsägä ölgerergä tırışqanda üz tormışlarına waqıtları qalmıy”. 

İstanbulda parlar häm yäş’lär belän êşläwçe klinik psixolog Fazilät Säitoğlu sośial’ medianı küp qullanu iğ’tibarnı çitkä yünältü genä tügel, ä êmośional’ stressnıñ töp çığanağı buluın da assızıqlıy.

Säitoğlu bolay di: “İnternetta artıq küp waqıt ütkärüneñ depressiya häm borçılu belän köçle bäyläneşe bar.  Keşelär daimi räweştä başqalarınıñ tormışın küzätkändä üz tormışların onıtalar. Tağın da naçarı – alarda üzlärenä qarata qanäğat’sezlek barlıqqa kilä.

Säitoğlu onlayn täq’dim itelgän närsälärneñ yış qına illyuziya buluın bilgeläp ütä. “Êkranda härkem çiksez bäxetle kürenä. Läkin beräw dä bu matur fotoräsemnär artındağı bäxäslärne, yalğızlıqnı, arığanlıqnı yäki xätta burıçlarnı kürmi. Sośial’ media çınlıqta yasalma bäxet dön’yası”.

Säitoğlu bu illyuziya çağıştıru mädäniyäten köçäytä di. Ul bäbi tuyı, yäräşü, tuğan könnär kebek waqıyğalar xäzer kamera öçen äzerlänä dip añlata.

“Ğailä öçen üzençälekle bulğan bu mizgellär xäzer çiktän tış çığımnar häm qupşılıq küreneşlärenä äylänä bara. Mäsälän, yäş’ qızlar bolay da yäş’ häm çibär bulsalar da, alarğa daimi räweştä maturlıq produktları satıp alu öçen basım yasıylar”,- di psixolog Fazilät Säitoğlu.

Bu yoğıntı öyläneşkän parlarda da çağıla. Säitoğlu äytüençä, küp ir-atlar terapiya seanslarında xatınnarınıñ internettağı büläklär häm jestlarnı kürgännän soñ ömetläre artuına zarlanuların citkerä.

“Bu taläplär çın teläktän tügel, ä çağıştırudan kilep tua. Sośial’ media keşelärgä mäxäbbätne matdi kürsätkeçlär belän ülçärgä öyrätä”,- dip añlata Säitoğlu.

Belgeçlär belän berrättän yäş’lär dä daimi räweştä onlayn bulu öçen tülärgä kiräklegen äytä başladılar.

İsemen äytergä telämägän yäş’ xatın -qız sośial’ media qullanudan niçek waz kiçüen añlata:

“6 ay êlek min barlıq akkauntlarımnı beterdem. Başta säyer toyeldı, üzemneñ ber öleşemne yuğaltqan kebek idem. Läkin xäzer minem könnärem tınıç yöreşlär, meditasiya häm üzemä ayırğan waqıt belän uza”.

Ul borçılu-qayğıru däräcäse kimeüen häm xäzer sośial’ mediada uzdırğan könnärenä qarağanda üzen bäxetleräk xis itüen belderä.

“Min nihayät’ bernärsä dä yuğaltmawımnı, êkranğa qarağanda üz tormışımnı onıtuımnı, anı yuğaltuımnı anladım”,-di ul.

Belgeçlär başqalarnıñ närsä êşläwenä iğ’tibar yünältü urınına, yäşäwgä, şöker itügä häm qabul itügä basım yasıylar.

Tikşerenü kürsätkänçä, JOMO — "Joy of Missing Out"- yäğ’ni kön üzägendäge xäbärläne mäğ’lümatnı quldan ıçqındırunı üz itkän keşelär uqu, cäyäw yörü, köndälek yazu, muzıka tıñlaw yäki tınlıqtan käyef alu kebek yalğız ğına başqarıla alğan êşçänleklärdän läzzät alalar häm bolarnı başqaları belän urtaqlaşırğa kiräk dip sanamıylar.

Fazilät Säitoğlu bu temanı bolay dip yomğaqlıy: “Ni öçen mindä başqalarda bulğan närsä yuq?” dip soraw urınına bez “Bügen min nigä yılmaydım? Nindi maturlıq kürdem? Min närsä öçen şatlanam? dip sorıy alabız”.

“Çın bäxet näq’ menä monda”,- di Säitoğlu.

Śifrlı dön’ya tizlängän sayın JOMO töp mädäniyätkä qarşı xäräkät kebek toyılırğa mömkin.

Läkin psixologlar monı çigenü dip tügel, ä balanslaştıru ğamäle dip atıylar. Alar fikerençä, bu – çağıştırunıñ çiksez mäcbiriyätennän arınıp, tormışnıñ ğadäti maturlıqların kire qaytaru ısulı.

Säitoğlu FOMOdan JOMOğa küçü sośial’ mediadan bötenläy baş tartu tügel, ä aña qarata mönäsäbätne üzgärtü di.

Ul mäs’äläneñ asılın tübändäge süzlär belän citkerä: “Başqa keşelärneñ tormışların tikşerü, alar belän mäşğul’ buludan tuqtağaç sez üz tormışığıznı yañadan tabasız”.

JOMOnı qabul itärgä, üzegezgä offlayn buludan läzzät alu mömkinlege birügä närsä dip äytäsez?