Xäzer qulığızda närsä bar?

Könenä urtaça niçä säğat’ êkranğa qarap waqıt uzdırasız? Öç säğat’me? Biş säğat’me? Yuğıysä tağın da kübräkme?

Ä sezneñ miyegez belän närsä bula?

Oksford, Garvard, Massaçuset… Dön’yadağı iñ abruylı univesitetlarnıñ tikşerenüläre dä şul uq närsäne söyli: baş miyebez köçsezlänä, tarqala, “çeri”.

Sin uylağanda da sośial’ media sineñ iğ’tibarıñnı, xätereñne, êmpatiya säläteñne beterä.

Läkin yaxşı xäbär şul: çişeleşlär bar.

Ägär sez äzer ikän, miyegezne qotqaru waqıtı citte.

Bügen bez barıbıznı da borçığan ğacäyep tema turında süz alıp barabız: śifrlı çornıñ yaña qurqınıçı- mineñ köçsezlänüe, anıñ “çerüe”.

Säğat’lär buyı sośial’ mediada waqıt uzdırasızmı? Biş minut qına qarap alam dip äytkän sośial’ media qaraw niçä säğat’kä suzıla? Näq’ menä bu waqıtta bezneñ miyebez qurqınıç astında.

Śifrlı media qullanu bigräk tä yäş’lär arasında bik tiz arta. Bu artu citdi näticälärgä kiterä: kognitiv kimü, psixik aru.

 AQŞtağı Boston balalar xastaxanäse tikşerenüçeläre bu prośessnı “Problemalı interaktiv media qullanu” dip atıylar.

Tikşerenülär närsäne kürsätä soñ? İğ’tibarlı bul, çönki näticälär çınnan da uylanırğa êtärä.

Sośial’ medianı artıq qullanu yäş’lärneñ iğ’tibar waqıtın qısqarta häm mineñ tabiğıy yal śiklın boza. 2024 nçe yılda Oksford universitetında ütkärelgän tikşerenülär kürsätkänçä, mineñ daimi räweştä stimullarğa duçar buluı iğ’tibarnı çitkä yünältü, zihen arığanlığı häm kognitiv kimü simptomnarına kiterä.

Tağın da borçığanı şul: śifrlı mediağa bäylelek sośial’ mönäsäbätlärne qaqşatıp qına qalmıy, ä yalğızlıq häm depressiya däräcäsen dä arttıra.

Massaçusets texnologiya institutınıñ faktları xälne tağın da konkretlaştıra: daimi êkran qullanu mi funkśiyälären äkrenäytä. Häm bu ğına tügel – yäş’lärdä êmpatiyäneñ kimüenä dä kiterä.

Belgeçlär äytüençä, mineñ śifrlı stimullarğa artıq duçar buluı belän keşelär äylänä -tirä moxittän ayırıla häm çınbarlıqqa yaraqlaşuda qıyınlıqlar kiçerä.

Närsä ul mineñ köçsezlänüe, “çerüe”? Bik borçulı yañğırıy äyeme?

Neyropsixolog Märvä Tuğçä Doğru bu mäs’äläne bolay dip añlata: iğ’tibar belän tıñlağız, çönki anıñ süzläre barıbız öçen dä bik möhim.

“Küpçelek waqıtığıznı kölkele videolar qarap ütkärü küñelle, läkin sez barı tik şunı ğına êşlisez ikän, miyegez kiräkle künegülärne almıy digän süz.

Uylap qarağız: sezneñ miyegez -muskul häm başqa barlıq muskullar kebek ük köçle bulıp qalu öçen aña tırışlıq quyarğa kiräk. Ägär sez daimi räweştä ber ük törle az köç taläp itä torğan material qarıysız ikän, miyegez ütken bulıp qalu öçen kiräkle künegülärne almıy.

Häm şulay itep köçsezlänä başlıy.

Doğru tağın şuña basım yasıy: êkranda daimi räweştä skrolling belän mäşğul’ bulu mineñ mäğ’lümatnı kodlaw häm saqlaw säläten qaqşata.

Häm bu citmägän kebek mineñ planlaştıru, oyıştıru, problemalarnı çişü, qarar qabul itü kebek funkśiyälären dä kimetä.

A xäzer “doomscrolling" töşençäsenä tuqtalıyq. Bälki dä sez bügen öyränäçäk iñ möhim terminnarnıñ berseder ul.

Doomscrolling naçar xäbärlär ağımı belän batıp qalu digänne añlata. Qızğanıç, bez keşelär uñay mäğ’lümatqa qarağanda tiskäre mäğ’lümatqa östenlek biräbez häm anı istä qaldırabız.

Şuña kürä küñelsez xäbärlär işetü tağın da naçar mäğ’lümat êzläwgä kiterä. Ber tikşerenü kürsätkänçä, tiskäre xäbärlärne artıq küp qullanğan keşelärneñ psixik häm xätta fizik sälamätlege zäğıyf’räk bula.

Bez närsä êşli alabız? Yaxşı xäbär şul ki: çişeleşlär bar.

Belgeçlär äytüençä, śifrlı detoks näticäle çişeleş bula ala. Garvard universitetı näticäläre bik ömetle: atnağa ber kön śifrlı cihazlardan yıraq toru  kognitiv funkśiyälärne yaxşırta häm psixik arığanlıqnı kimetä ala.

Fizik aktivlıqnı arttıru, êkran aldında waqıtnı çikläw - bolar bezneñ miyebezgä yal itärgä häm näticäleräk êşlärgä mömkinlek birä.

Śifrlı media gramotalılığı künekmäläre bik möhim. AQŞ häm Awrupada ütkärelgän tikşerenülär kürsätkänçä, media -gramotalılıq seminarlarında qatnaşqan yäş’lär śifrlı media qullanunı añlıraq idarä itälär.

Neyropsixolog Doğrunıñ ayıruça ğailälär öçen berniçä möhim kiñäşe bar:

“Ata-analar balalarına iskä töşerüçe signallar quyıp, üz -üzlären kontrol’dä totuğa yärdäm itärgä tiyeş. Sanlı detoks ta zur ähämiyätkä iyä. Tikşerenülär kürsätkänçä, sośial’ mediadan qısqa waqıtlı tänäfes yasaw psixik xälne yaxşırta”.

Ä xäzer sez êşli alırlıq iñ yaxşı närsä – telefonığıznı çitkä quyıp , çınbarlıq belän êlemtägä kerü. Miyegez sezgä monıñ öçen räxmät äyter.