Oksford häm Moderna partnyerlığında êşlängän yaña RNK vakśinası bu sorawnı fänni fantanstika buludan tuqtata.
Bu waqıyğa älegä yulnıñ başında ğına bulsa da, tarixta borılış noqtası bulaçaq.
Yaman şeş…
Keşelek küp yıllar däwamında köräşep kilgän iñ zur sälamätlek problemalarınıñ berse. Mediśina dönyası kön sayın yaña däwalaw ısulları uylap taba. Läkin ğalimnärneñ töp maqsatı küpkä zurraq: awırunı ul barlıqqa kilgänçe ük tuqtatu. Ber könne yaman şeş törlären dä gripp yäki poliomielit kebek vakśina belän kisätü mömkin bulırmı? Bu - fänni dönyada zur dulqınlanu tudırğan häm yaman şeşkä qarşı köräştä yaña çorğa yul açaçaq tarixi waqıyğa.
Oksford universitetı häm Moderna farmaśevtika kompaniyäse partnyerlığında ütkärelgän tikşerenüdä Böyekbritaniya ğalimnäre yaña vakśina êşlädelär. Maqsat: genetik yaqtan yaman şeş awıruı qurqınıçı yuğarı bulğan keşelärdä êçäk häm kükäylek yaman şeşen buldırmaw. Bu vakśina Kovid -19 vakśinalarında üzeneñ uñışın isbatlağan RNK texnologiyäse yärdämendä êşläp çığarıldı. Läkin bu yulı RNK texnologiyäse berençe tapqır virusqa qarşı tügel, ä yaman şeş awıruın buldırmaw öçen qullanılaçaq. Berençe sınap qarawlar bıyıl planlaştırıla.
Bu vakśina kemnärne saqlayaçaq? Maqsatta “Linç sindromı” dip atalğan taypılış bar. Angliyädä här 300 keşeneñ bersendä kürelgän bu genetik xalät DNKnı torğızu öçen cawaplı gennarnıñ zararlanuı arqasında kilep çığa. Linç sindromı belän awıruçılarnıñ ğomer buyı êçäk yaman şeşe belän awıru qurqınıçı yaqınça 80%qa arta. Bu qurqınıç kükäylek, analıq, aşqazanı häm aşqazanı astı bize kebek başqa yaman şeş törlärendä dä bik yuğarı. Monnan tış bu gennı yörtüçe yaqınça 175.000 keşeneñ nibarı 5%ı ğına bu xäl turında belä.
Barı tik 5%ı ğına. Qalğannarı xätta belmi dä.
Bu vakśina niçek êşli soñ?
Ğadäti vakśinalardan ayırmalı bularaq, ul organizmğa köçsezländerelgän virus kertmi. Monıñ urınına küzänäklärgä genetik kürsätmälär birä, äyterseñlä immum sistemasına instrukśiya qullanması birä.
Şulay itep saqlanu mexanizmı Linç sindromı kiterep çığarğan küzänäk mutaśiyälären yaman şeşkä äylängänçe açıqlıy häm beterä ala. Awıru iñ başında yuq itelä. İkençe törle äytkändä vakśina yaman şeştän aldağı stadiyädä anomaliyälärne açıqlaw öçen êşlängän.
Bıyıl başlanaçaq berençe êtap iñ tögäl dozanı bilgeläyäçäk häm vakśinanıñ qurqnıçsızlığın tikşeräçäk. Tikşerenüneñ ikençe êtabı 2027 nçe yılda kiñäyteläçäk.
Ğalimnär vakśinanıñ Linç sindromı belän awıruçılarnı ğına tügel, ä êlek yaman şeşne ciñgän keşelärne dä ikençe tapqır awırudan saqlıy aluın assızıqlıylar. Häm ozın möddättä ul genetik yaqtan bäyläneşe bulmağan başqa kiñ taralğan yaman şeş törlärenä qarşı vakśinalar êşläw öçen dä mömkinlek tudıra ala.
Fänni dönyada här zur açış keçkenä sorawdan başlana. Yaman şeş awıruın başlanğançı kisätü – tikşerenüçelär yıllar däwamında omtılğan iñ zur maqsatlarnıñ berse. Äle yulnıñ başında bulsa da bu yaña RNK vakśinası bälki dä bu ozın yuldağı iñ möhim adım.
Bälki kiläse yıllarda bez yaman şeşne däwalaw ğına tügel, ä anı buldırmıy torğan profilaktik vakśinalar turında da söyläşerbez.
