Afrika qıytğasına qarata 100 yıllar buyı däwam itkän sanğa suqmaw tögällänäme? Bu sorawğa cawap êzlägändä yasalma zihen mäydanında çitkä tibärelgän Afrika telläre öçen barlıqqa kilgän yaña köräş häm ömet turında söyläw urınlı. 

2016nçe yılda “Google” citäkçese Sundar Piçai süz birgän ide. Yasalma zihenneñ mäğlümatnı, telgä qaramıyça, härkem öçen “dönyaküläm ireşelä aluçı” xälgä kiteräçägenä ışandırdı…

Ul waqıttan birle bu wäğdäne qabatlağan sayın dönyanıñ här tarafında yäşäwçe keşelärneñ ömetläre arttı. Texnologiyä tel kirtälären aşaçaq, härkem mäğlümatqa berdäy ireşäçäk.

Läkin… Afrikadağı 2 meñnän artıq telneñ härbersendä söyläşüçelär öçen bu wäğdä äle haman yıraqtağı xıyal.

Şul sanğa küz salıyq: dönya külämendä atnada 800 million aktiv qullanuçısı bulğan ChatGPT 94 millionnan artıq nigeriyalı söyläşä torğan xausa telendä yazılğan cömlälärneñ barı 10-20%ın ğına tanıy ala. Yoruba, igbo, svaxili häm somali şikelle millionnarça keşe söyläşä torğan başqa Afrika telläre belän dä şul uq xäl. 

Nigä şulay soñ? Bu qadär küp keşe qullana torğan tellärne zamannın iñ köçle yasalma zihen çaraları nişläp iğtibarsız qaldıra?

 Cawap tikşerenüçelär “çığanaq az” dip atağan wäzğıyättä yata. Bu tellärdäge internet säxifälär, kitaplar häm transkriptlar şikelle on-layn materiallarnıñ qıtlığına işärä itä. Küpçelek zur tel modelläre tekstlarnı öyränü häm tözü öçen zur külämle sifrlı mäğlümatlarnı qullana. Läkin bu mäğlümatlarnıñ küpçelege ingliz telendä yäki Könbatışta kiñ taralğan berniçä teldä genä bar.

 Berkleydağı Kaliforniya universitetı tikşerenüçese Xellina Xaylu Nigatunıñ süzläre xälne yarıp sala: “Bezneñ alğarış kürsätkeçläre häm tikşerenülär programması Könbatış telläre öçen yaraqlı bulğan näticälärgä nigezlängän”.

Häm şunı östäp äytä: “Afrika telläre “az çığanaqlı” kategoriyäsenä kerä häm, ğadättä, çitkä tibärelä. Yäisä, kertelsälär dä, sistemalar bu tellärdä naçar näticä kürsätä”.

Bu barı texnik problema tügel. Säwdä stimulları, sistematik subyektivlıq häm çığım problemaları da bar. Afrika tel bazarlarınnan alınacaq iqtisadi keremnär çiklängän bulğanlıqtan, şirkätlär bu tellärgä qarata yasalma zihenne üsterü öçen waqıt häm resurslar bülergä bik telämi.

Tağın da yamanrağı... Tikşerenülär şunı kürsätä: populyar yasalma zihen çaralarında Latin älifbasın qullanmağan tellär, ingliz yäki fransuz telenä qaraganda, qıybatraqqa töşä.

Şulay itep, tüläw mömkinlege iñ tübän bulğan qullanuçılar, ber ük külämle tekstnı êşkärtü öçen kübräk tüli häm, ğadättä, ışanıçlı bulmağan näticälär ala.

Tik yaxşı xäbärlär dä bar! Afrikanıñ sanlı möstäqıyllege öçen yaña çornı başlap cibärüçe iniśiativa tormışqa aşırıla. “Gates” waqıfınnan alınğan 2,2 million dollarlıq grant belän finanslanğan "Afrikanıñ yaña tawışları" proektı... Ul bügengä qadär berniçä Afrika tele öçen iñ zur yasalma zihen belän turı kilüçe tel bazası buldıru initsiativasın gäwdäländerä. Qıytğa külämendäge tikşerenüçelär êşne üz qullarına alğan. Silikon üzänlegeneñ iğtibarın üzläre yağına cälep itüne xäzer kötmilär.

Nigeriya, Keniya häm Könyaq Afrikada 18 teldä 9 meñ säğatlek söyläm terkälde häm alar sifrlı mäğlümät cıyılmalarına äyländerelde. “Nigeria fännäre turında mäğlümät” şirkäteneñ texnologiya mödire İfe Adebara monıñ bik qızıqlı buluın äytä: “Bu tellärne modelläşterü nindi yaxşırular kiteräçägen häm monıñ Afrika öçen tel texnologiyäläre êşläwçe barlıq cämğıyätlärgä niçek yärdäm itäçägen kürü, çınnan da, dulqınlandırğıç.”

 "Afrikanıñ yaña tawışları" metodikası nigezdän ayırılıp tora. Könbatış texnologiyä şirkätläre şikelle xäzerge sifrlı êçtälektän êtärgeç alu urınına turıdan-turı törle cämğıyätlär belän êlemtä tözilär.

Keniyadağı Maseno universitetında sanlı tel gıyleme belgeçe bulğan häm proektnıñ Keniyadağı törkem liderı Lilian Wanzare xezmättäşläreneñ törle keşelärgä räsemnär kürsätep, alarnı üz tuğan tellärendä taswirlawların sorıy. Çın, köndälek tel qullanışı — iñ möhime...

Bu proekt, texnik uñışlardan tış, fälsäfi üzgäreşne dä gäwdäländerä. Küpçelek texnologiyä şirkätläre Afrika tellärenä ikençel mäs’älä bularaq qarasa, bu iniśiativa belän älege tellär maxsus resurslarğa häm belgeçlekkä layıqlı töp obyektqa äwerelä. Masakhane şikelle oyışmalar Afrika telläre afrikalılar tarafınnan häm afrikalılar öçen üsterelgändä nindi uñışlarğa ireşep buluın kürsätä.

Bu cämğiyätlär üz initsiativaların alıp, yasalma zihenneñ kiläçägen üz şartları buyınça formalaştıra aluların isbatlıy. Alar kemneñ tawışı işeteläçägenä Silikon üzänlegeneñ qarar birüen kötep torırğa kiräkmäwen kürsätä. Afrikanı yöz yıllar buyı artqı planğa çigerü, bälki, äle tögällänmi, tik üzgäreşlär başlandı. Häm bu yulı üzgäreşlärne Afrika xalqı üze yasıy.