Änkarada urtaq törki älifba turında fiker alışındı
Törkiyä başqalası Änkarada Baqı tyurkologiyä kongressınıñ 100 yıllığı mönäsäbäte belän törki dönyanıñ urtaq mädäni mirasın häm aralaşu berdämlegen nığıtuğa yünältelgän möhim çara oyıştırıldı
28nçe ğinwarda Törki däwlätlär oyışmasınıñ Aqsaqallar şurası başlığı Binali Yıldırım qatnaşında ütkärelgän “Urtaq törki älifba – forsatlar, problemalar häm täqdimnär” isemle paneldä üz ölkäsendä äydäp baruçı uqıtuçı ğalimnär qatnaştı.
Törki dönyanıñ ütkännän bügenge köngä qädärge urtaq tarixı, waqıt êçendä cäyelgän geografiyälär häm bügenge torışları iğtibarğa alınıp qabul itelgän urtaq törki älifbasınıñ möhimlegenä basım yasağan panel Xoca Äxmät Yäsävi isemendäge Xalıqara törek-qazaq universitetınıñ fänni êşçänlege qısalarında Popeçitellär şurası başlığı, professor, doktor Muhittin Şimşäk räislegendä oyıştırıldı.
Millät kitapxanäsendä ütkärelgän bu çarada uqıtuçı ğalimnärne tıñlaw öçen törki däwlätlärneñ Änkaradağı tulı wäqälätle ilçeläre dä qatnaştı.
Binali Yıldırım açılış çığışında, törki dönyanıñ möhimlegenä basım yasap, ber ük waqıtta urtaq törki älifbası qabul itelgängä qädärge 2 yıllıq barışqa iğtibarnı yünältte. Bu barışnıñ ciñel bulmawın, läkin 34 xäreftän torğan urtaq törki älifbasın qabul itüeneñ kiläçäktä törki dönya êçendäge aralaşuğa zur öleş kertäçägen häm iñ möhime törki dönyanı barı tik mädäni yaqtan ğına tügel, ä iqtisadi yaqtan da berläşterä aluın iskärtep uzdı.
Professor, doktor Nazım Xikmät Polat räislegendä ütkärelgän fänni cıyında professor doktor Bilgäxan Atsız Gökdağ urtaq törki älifba barışınıñ törki dönya öçen yaña mäs’älä bulmawına basım yasadı. Gökdağ bu ölkädäge berençe sistemalı êşçänlekneñ 1926nçı yılda ütkärelgän 1nçe Baqı tyurkologiya qorıltayı belän başlanuın xäterlätte. Monnan tış işbu qorıltayda qatnaşqan häm urtaq törki älifba proyektın xuplağan törki dönyanıñ aldınğı tel belgeçläreneñ 1937–1938 yıllarda Stalin tarafınnan üterelüenä iğtibarnı yünältte.
Törek tele cämğiyäte başlığı Osman Märt isä çığışında urtaq törki älifbanıñ qabul itelüenä qadärge akademik barışnı häm bu barışta oçratılğan problemalarnı telgä aldı. Märt ber ük waqıtta törki dönyanıñ yazu tele tarixına qısqaça tuqtalıp uzıp, kirill alfavitına qarağanda latin älifbası täqdim itkän mömkinleklärne dä bäyäläde.
UNESCO Törkiyä milli komissiyäse başlığı professor, doktor Öcal Oğuz UNESCO häm Törki tel ğailäse könen iğlan itü mäs’äläsenä tuqtalıp uzğan bulsa, professor doktor Nurättin Dämir “Betmägän xikäyä: älifba bäxäsläre” iseme astında professor, doktor Äminä Yılmaz belän bergä äzerlägän xisap turında qısqaça mäğlümat birde.
Urtaq törki älifba – forsatlar, problemalar häm täqdimnär” isemle paneldä soñğı süz, törki mädäniyät yolası ütälep, cıyınnıñ aqsaqalı Binali Yıldırımğa birelde.
Binalı Yıldırım yomğaqlaw çığışın:
“Bez, çınnan da, küp fayda kürdek, läkin min sezgä ber närsäne iskä töşeräsem kilä. Bez äle genä suğa kerdek, läkin barıp citelgän noqta ayaqlarıbız tubıqlarına qädär. Bez baraçaq küp yulıbız, başqaraçaq küp êşebez bar. Şuña kürä bezgä beraz tağın da tizräk êşlärgä kiräk. Akademik dairälärneñ biredä bik zur role häm cawaplılığı bar.
Bu älifbanı 300 million keşelek kiñ cämğiyätkä citkerü, alarnı ışandıru häm alarnıñ üz itüen täêmin itü öçen monnan arı centekle êş başqarırğa kiräk. Täfsille êşçänlekne barı tik sez genä başqarmayaçaqsız, läkin sez lokomotiv (xäräkätländerüçe köç) bulaçaqsız.
Moña säyäsät bulışlıq itäçäk, oyışmalar yärdäm kürsätäçäk häm bu mäs’älädäge xäbärdarlıqnı bik tiz räweştä Balkannan Baykalğa xätle cäyelgän geografiyädä cirläşterüebez kiräk. Bu imperiyä xıyalı tügel, bu bezneñ urtaq ütkänebezne kiläçäkkä alıp baru proyektı.
Bez franśuzlar kebek tügel. Ğosmanlı däwläte 600 yıl buyı Tunista, Aljirda idarä itte, ämma annan soñ 50 yılda bu yaqlarnı yawlap aluçılar franśuzçanı räsmi tel itep qabul itterde. Bezneñ millät bularaq, törek milläte bularaq, kolonial uzğanlığıbız yuq, oyalırlıq ütkänebez yuq.
Bezneñ berdänber maqsatıbız – şuşı kiñ geografiyädä ber-berebezne tağın da yaxşıraq añlaw, bergä teläktäşlek êçendä häm iqtisadi integraśiyäne buldıru, häm mädäni integraśiyäne täêmin itü, häm dä regional häm global tınıçlıqqa mäğnäle öleş kertü. Bu bezneñ maqsatıbız.
Tağın ber qat böten möğallimnärebezgä, biredä fikerlären bäyan itkän barlıq belgeçlärgä räxmät äytäm. Bigräk tä Xoca Äxmät Yäsävi universitetı Popeçitellär şurası başlığı, qimmätle uqıtuçı ğalim Muhittin Şimşäkkä häm iptäşlärenä mondıy küñelle cıyınnı oyıştırğannarı öçen tağın ber tapqır räxmät belderäsem kilä,” – süzläre belän tögälläde.