Anadolunıñ yäşeren xäzinäläre
2025nçe yılda Törkiyneñ här poçmağında alıp barılğan arxeologik qazınular Anadolunıñ meñnärçä yıllıq tarixın yañadan yazuın däwam itä.
Tarix buyı isäpsez sivilizatsiyälärne qoçağına sıyındırğan Anadolu, ütkänneñ êzlären taşığan äsärlär belän tulı. Bügengä qädär küp kenä möhim tabıldıqlar çıqarılsa da, cir astında tirändä tabıluın kötüçe tağın bik küp mädäni miras bar.
Mädäniyät häm turizm ministrlığı tarafınnan koordinatsiyälänep alıp barıluçı arxeologik qazınu êşläre Anadolunıñ meñyıllıq tarixına yaqtılıq saluçı yaña açışlar kiterä. Törkiyäneñ här poçmağında belgeçlärdän toruçı törkemnär cir östendä dä, su astında da êşli, peçän öyemennän ênä êzlägän kebek, centekläp tikşerälär. Alar sabırlıq belän ütkänneñ êzlären tabarğa tırışa.
2025 yılda Törkiyädä arxeologik êşçänleklär “Kiläçäkkä miras” proyektı qısalarında özleksez däwam itte. Törle şähärlärdä ütkärelgän qazınu êşlärendä tarixnı yaqtırtuçı isäpsez äsärlär tabıldı. Xäzer, äydägez, bu yılnıñ iñ kürenekle arxeologik açışların bergäläp qarap çıgıyq...
Amasrada kölemseräwçe Meduza sını
Berençe tuqtalışıbız — Bartınnıñ Amasra rayonı. Öç yıl êlek borınğı Amastris şähärendä başlanğan qotqaru qazu êşläre töbäktä borınğı zamannarda uq ğacäep qorılmalar buluın kürsätte. Bartın universitetı ütкärgän tikşerenülärdä Rim çorına qarawçı, 9 metrğa qädär bieklektäge märmär bağanalar belän ayırılıp torğan stoa qorılması açıqlandı, ul tabiğıy afätlär näticäsendä cimerelgän dip sanala.
Mädäniyät häm turizm ministrlığınıñ “Kiläçäkkä miras” proyektı qısalarında, qorılmanıñ original öleşlären anastiloz ısulı belän yañadan cıyıp, öç bağananı ayaqqa bastırdılar. Qalğan dürt bağana, bloklar häm tüşäm panelläre dä tabıldı. İñ qızıqlı öleşe: tüşäm panellärendä grek mifologiyäsendäge “yılan çäçle canwar” Meduzanıñ siräk häm yılmayuçan figurası bar. Äye, sez döres işettegez —Meduza yılmaya! Bu çınnan da zur açış.
Äfästä Misır täñrese Serapis taswirlanğan xuş isle matdä qabı
Xäzer bez YUNESKO Bötendönya mirası obyektı bulğan Äfäs şähärenä küçäbez. “Äfäs: Kiläçäkkä miras” proyektı qısalarında mondağı qazu häm restavratsiyä êşläre yıl däwamında özleksez däwam itte.
Yaqınça 570 metr ozınlıqtağı Port uramında häm andağı Port munçalarında başqarılğan êş oval zalğa, işeqaldına, bädräflärgä häm basseyin zonalarına yünältelgän. Bu alannarda êş barışında qazu törkeme bik üzençälekle açış yasadı: Misır täñrese Serapis relyefı töşerelgän balçıq qap. Artefaktnıñ östendä saqlağıç bar, ä algı yağında Serapis relyefı kürenä. Qapnıñ artqı yağındağı yazu bu tabıldıqnı tağın da ähämiyätleräk itä.
Şanlıurfada 10 meñ yıllıq keşe yöze
Häm xäzer bez çınnan da ğacäyep açışqa tuqtalabız. Şanlıurfada, “Taş qalqulıqlar proyektı” qısalarında ütkerelgän qazınu êşläre waqıtında, tarixqa tirän ütep kerä torğan tabıldıq çıqtı. Dürt bloklı izvesttaş platformasınıñ algı öslegendä biyek häm tübän relyef texnikasında uyıp yasalğan, här sızığı ayırılıp toruçı ike keşe yöze.
Ä xäzer iğtibar itegez: bu artefaktlar yaqınça 10 meñ 500 yıl êlek yasalğan! Un meñ biş yöz yıl êlek... Keşelek tarixında bez nindi yıraqlıqqa kitkänebezne küz aldıgızğa kiteregez.
Bu figuralar neolit çorınıñ sänğat törlelegen häm töbäk stilistik ayırmaların çağıldıruda zur ähämiyätkä iyä. Relyeflar urnaşqan platforma maxsus räweştä bu alan öçen tözelgän, häm anıñ tiräsendäge töp taşqa uyıp yasalğan çoqırlar, şulay uq, bilgele ber struktur tärtip belän urnaşuı açıqlanğan.
Gümüşxanädä Misır alihäse İsis häykäle
Anadoluda Gümüşxanäneñ Kelkit rayonına kilep cittek. Rim çorında xärbi ştab bularaq qullanılğan borınğı Satala şähärendä qazu êşläre waqıtında bik möhim açış yasaldı. Nekropol rayonında arxeologik êşlär barışında Misır alihaсе İsidanıñ 20 santimetrlı bronza byustı postamentınnan ayırılğan kileş tabıla. Häykäl öç ayaq östendä torğan öç yafraqlı çınayaqtan çıgıp torğan alihä postamentı belän bergä tabılğan. Byustnıñ başında, sul yağı saqlanıp qalğan kileş, uñdırışlılıq häm mullıqnı simvollaştıruçı ike kukuruz başağı bar. Alihä aldan töyen belän bäylängän şäl kigän kileş surätlängän. Xäzerge waqıtta restavratsiyälänä torğan häykäl soñraq Gümüşxanä şähär muzeyında kürgäzmägä quyılaçaq.
Adrasanda 2 meñ yıllıq batqan korab
Xäzer qorı cir qazınularından çitläşep, su tiränlegenä töşik. Antaliyäneñ Qumluça rayonındağı Adrasan yarı yanında ütkerelgän su astı arxeologik qazınularında soñğı êllinistik-irtä Rim çorına qarawçı batqan korab tabılğan. 33-46 metr tiränlektä yatuçı bu korabta yözlärçä keramika kisäkläre kürenä. Yaqınça 2000 yıl êlek yök korabı alarnı qayadır alıp barğan, yulda watılmasınnar dip keramika çimal balçıq belän qaplanıp häm ber-berse êçenä quyıp saqlanğan. Bu siräk oçrıy torğan batqan korab soñğı êllinistik häm irtä Rim çorların yaqtırtaçaq möhim mäğlümätlargä iyä. Ul säwdä yulları, köndälek tormış häm sänğatçä fikerläw turında yaña qaraş biräçäk.
Aspendosta Germes häykäle
2025 yılda borıngı Aspendos şähärendä ütkärelgän qazınu êşläre waqıtında Rim imperiyäse çorınnan kalgan möhim skulptura êlementları tabılgan. Teatr uramınıñ könçığışındagı monumental’ fontan xärabäläre arasında tabılgan märmär Germes sını kisäklärgä bülengän xäldä çığarılğan häm annarı berläşterelgän. Germes uñ kulında aqça kapçığı, sul kulında plaç häm tayaq totıp sürätlänä, anıñ yanında başı üzenä karatılgan täkä sını urnaşkan. Nigeze belän bergä 165 santimetr biyeklekkä citkän sın beznıñ êranıñ ikençe gasır axırı - öçençe gasır başına karıy. Şul uq urında mäxäbbät alihäse Afrodita häm mäxäbbät allası Êrosnıkı dip sanaluçı başlar da tabılgan.
Perge antik şähärendä 5 häykäl
Antaliyädä, borıngı Perge şähärendäge qazu êşläre waqıtında törle çorlarga karagan biş sın tabılgan. Älege artefaktlar arasında yakınça 2 metr bieklegendäge Afrodita sını ayırılıp tora, ul del’fin östendä utırgan Êros figurası belän berböten täşkil itä.
Afrodita sını yanında, Severan çorına karawı uylanıluçı, 187 santimetr biyeklektäge, kiyemle xatın-qız sını, şulay uk oxşaş üzencäleklärgä iyä bulgan ike kisäktän torgan tagın ber xatın-qız sını tabılgan. Şähärneñ könçığış uramında qazu êşläre barışında yänäşä basıp toruçı xatın-qız häm ir-at sını da çığarılğan. Bu açışlar Pergenıñ sınçılıq traditsiyäse häm şul çornıñ sotsial’ strukturası turında möhim mäğlümat birä.
Stratonikeyada 2 meñ yıllıq sarkofag
UNESCOnıñ Bötendönya mirası isemlegenä kertelgän "Gladiatorlar şähäre" bularak bilgele Stratonikeyağa kilep cittek. Muglanıñ Yatağan rayonındagı bu borıngı şähärdä êllinizm, Rim häm Vizantiya çorlarınnan möhim artefaktlar tabıla. Däwamlı qazu êşläre näticäsendä 2000 yıllıq çäçäk bäylämnäre belän bizälgän sarkofag çığarıla. Sarkofagnıñ poçmaklarında täkä başları, ä üzägendä Êros figuraları häm ügez başları sürätlängän. Açık häm centekläp êşlängän girlyandalarda zäytün, yözem, granat häm mäk çäçäkläre kebek motivlar bar.
Pergamonda "Mozaikalı öy" açışı
İzmirnıñ borıngı Pergamon şähärendä Rim çorına karawçı "Mozaika yortı" tabılgan. Mozaikalı idäne belän ayırılıp toruçı kompleks bezneñ êranıñ ikençe yaki öçençe gasırlarında tözelgän dip sanala. Mozaika yortı üzäk taş işegaldı häm basseynı belän soklandıra. Häm bik qızıqlı detal’: basseynda "dönyadagı iñ tatlı bala" dip yazılgan kaber taşı bar, anda ête belän quyan awlawçı bala sürätlängän. Bu qorılma xristian çorında da qullanılgan häm 7nçe ğasırdağı ğaräp höcümnäre waqıtında zur yangınnan soñ taşlandık xälgä kiterelgän dip farazlana. Qazu êşläre barışında, şulay uq, patşa möhere bulgan êllinizm çorı plitäse kisäge, Rim häm Vizantiya çorlarınnan kalgan sawıt-sabalar, bizänü äyberläre häm täñkälär tabılgan.
İzniktä Rim çorı tüşäm mozaikası
Soñgı tuqtalışıbız - Bursanıñ İznik rayonı. Monda 11 yıl êlek kanalizatsiya êşläre waqıtında kürengän idän mozaikasınıñ ber öleşe bıyıl arxeologik qazınu êşläre näticäsendä çığarıldı.
Mozaika yaqınça 50 kvadrat metr mäydanda urnaşqan häm öçençe gasırga qarıy, Rim çorında cämäğat yaki zinnätle bina zalınıñ idänen qaplağan dip uylanıla. Mozaikada ciläk-cimeş tulı kärcin kütärgän xatın-kız figurası, çäçlärendä qısla tırnaklarınnan yasalgan çäç qıstırgıçları bulgan xatın-kız yöze İznik külen gäwdäländerä dip farazlana, şulay uq, törle sürätlär, geometrik häm öç ülçämle bizäklär bar.
2025 yılda Törkiyäneñ törle töbäklärendä tabılgan bu äsärlär Anadolu cirläreneñ meñyıllık mädäni baylıgın tagın ber tapqır açıp sala. Här yaña tabıldık ütkän belän bäyläneşne nığıta häm kiläçäk buınnarğa tapşırılaçak mirasnıñ qıymmäten arttıra. Tufraq astında tabıluın kötüçe äle niqadär xäzinä bar, alar Anadolunıñ tarixtağı qabatlanmas urının raslıy.