Qartayunıñ çın säbäbe nindi?

"Qartayğan sayın metabolizm äkrenäyä." Bu süztezmäne sez niçä tapqır işettegez? Ul meditsina dönyasında, sälamät yäşäw räweşe buyınça kiñäşlärdä, xätta köndälek söyläşülärdä dä daimi qabatlana... Ämma min sezgä monıñ çınlıqta fänni mäğlümatlar belän bik ük raslanmawın äytsäm?

Äyä, sez döres işettegez! “Science” jurnalında bastırılğan meñlägän keşene üz êçenä alğan analiz kürsätkänçä, metabolizm tizlege 20 yäştän 60 yäşkä qadär üzgärmi. Ni öçen yıllar ütkän sayın bez awırayabız? Bu äkrenäyü xise närsägä bäyle? Bez bu sorawlarnı Marmara universitetı Pendik uqıtu häm tikşerenü xastaxanäseneñ Geriatriya klinikası professorı Büşra Canga birdek.

Asıl ğayeple: muskullar kimüe

Cämğıyättä kiñ taralğan fikergä qarağanda, 40 yäştän soñ metabolizm äkrenäyä häm şuña kürä bez tazara başlıybız. Läkin çınbarlıqta barısı da başqaça. “Science” jurnalındağı tikşerenülärgä qaraganda, metabolizm tizlege 20 yäştän 60 yäşkä qadär, şul isäptän, yöklelek waqıtında da, nigezdä, üzgäreşsez qala. Geriatriya belgeçe Büşra Can ni öçen künegülär yasamagan häm tuqlanuların üzgärtmägän keşelärneñ waqıt uzu belän awırlıqları artuın añlata:

"20 yäştän 60 yäşkä qadär, şul isäptän, yöklelek waqıtında da, metabolizmnıñ ällä-ni üzgärmäwe açıqlandı. Skelet muskulları - bez iñ küp ênergiyä citeşterä torğan küzänäklärneñ berse. Muskullarıbız kübräk bulğan sayın, metabolizmnıñ tizlege zurraq bula dip äytä alabız."

 Ä 60 yäştän soñ närsä bula? Näq menä şul waqıtta metabolizmnıñ sizelerlek kimüe küzätelä. Äyırım alğanda, skelet muskullarında "muskullarnıñ êrüe" dip atalğan protsess başlana. Muskul köçe häm muskul massası kimi başlıy. Bu protsess 30 yäştän soñ äkrenläp başlana häm 60 yäştän soñ tizlänä.

Tawış-tınsız yanaw: Sarkopeniya

Muskul yuğaltu küp oçraqta sizelmiçä däwam itä. Ämma bu xäl êstetik problema ğına tügel. Şul uq waqıtta, ul fiziologik häm metabolik cähättän citdi näticälärgä kiterä.

Arığanlıq, balans bozılu, yığılu qurqınıçı, insulin rezistentlığı häm, xätta, 2nçe tiptağı şikär diabetı... Barısı da bu küreneşneñ ber öleşe.

Büşra Can xäräkätsez yäşäw, az protein aşaw häm xronik awırularnıñ bu protsessnı tizlätüen söyli:

"30 yäştän 60 yäşkä qadär muskul massasında yılda yaqınça 1 protsent kebek yuğaltu bar dip äytä alabız. Barı xäräkätsezlek kenä tügel, gormonal' bozılular, yalqınsınular, nevrologik awırular, tuqlanu citmäw, bigräk tä, protein azlığı... Bolarnıñ barısı da yäşkä bäyle bulmağan ikençel sarkopeniyägä, yäğni muskul êrüenä kiterä ala."

Aqsım paradoksı

Tağın ber yalğış fiker — yäş barğan sayın aqsımğa ixtıyac kimüe. Näq kiresençä! Olığayğan sayın organizmğa muskul massasın citeşterü awıraya başlıy. Şuña kürä êlekkege qadär ük aqsım qullanu inde citärlek tügel. "Qartlıqta kaloriy häm aqsımnı citärlek alu bik möhim. Aqsımğa ixtıyac arta, läkin keşelär yäş artqan sayın anı qullanunı kimetä başlıy. Bu döres tügel. Ägär B vitaminı citmäsä, monı da xäl itärgä kiräk."

Ömet bar: künegülär belän tözätergä mömkin!

Menä sezgä yaxşı xäbär! Muskullar yuğaltu yış qına qartayunıñ qotılğısız näticäse dip sanalsa da, bu protsessnı äkrenäytergä, xätta kire borırğa mömkin. Belgeç bolay di:

"Fizik künegülär başlaw öçen berqayçan da soñ tügel. Sez teläsä qaysı yäştä başlıy alasız. Älbättä, şäxsi programmalar belän. Şulay itep, muskullar êrüenä çik quya alasız. Fizik künegülär yärdämendä metabolizmnı da saqlap qalırğa, muskullar yuğaltuın da buldırmasqa mömkin. Monnan tış, bu yäşlärgä genä tügel, ä 60 yäştän ölkänräk keşelärgä dä qağıla."

Xatın-qızlar häm ir-atlar arasında gormonal' ayırmalar bulsa da, muskul yuğaltuğa qarşı köräşü öçen täqdim itelgän künegülär programması oxşaş. Sarkopeniyä ir-atlarda 85 yäştän soñ nığraq kürenergä mömkin, läkin künegülärneñ faydası ike cenes öçen dä ber ük. Awırlıq künegüläre, äyırım alğanda, sarkopeniyäne kimetüdä şaqtıy näticäle. Ğomumi täqdim: atnağa 150 minut, yaki 2,5 säğat aérobika häm 2-3 kön awırlıq künegüläre.

Cäyäw yörü, velosipedta yörü yaki yözü kebek fizik aktivlıqnı arttıru awır atletika häm qarşılıq tasmaları kebek köç künegüläre belän bergä bulırğa tiyeş.

Qısqası, olığayğan sayın tazarunıñ, awırlıq artunıñ säbäbe — metabolizmnıñ äkrenäyüe tügel, ä muskullarnıñ yuğaluı. Ä bu yuğaltunı buldırmas öçen, künegülär häm döres tuqlanu kiräk. İsegezdä totığız, künegülär yasıy başlaw öçen berqayçan da soñ tügel!