Qızıqsınğanığız buldımı: ni öçen qayber keşelär tellärne tağın da ciñel üzläşterä? Yäisä balaçaqta öyrängän tel nişläp onıtılmıy? Bügen älege häm başqa sorawlarğa cawap êzlibez. Küp tel belü baş miyenä nindi täêsir yasıy - küräçäkbez.

Neyropsixologiyä häm üseş psixologiyäse ölkäsendäge soñğı tikşerenülär küptellelekneñ, çınnan da, mineñ strukturasını häm funktsiyäsen üzgärtä aluın kürsätä. 2023 yılda bastırılğan neyropsixologik tikşerenülär iketelle balalarnıñ qatlawlı iğtibar testlarında, ber telle yäştäşlärenä qarağanda, yuğarıraq ballar aluların kürsätte. Monnan tış, olı yaştä häm qartlıqta berniçä teldä söyläşä alu, xätta, Altsgeymer häm dementsiyä simptomnarın totqarlarğa mömkin digän dälillär bar.

Şulay itep, telne niçä yaştän öyränä başlaw otışlı? Bu balacaq belän genä çiklänäme? Nindi dä bulsa kimçeleklär yäki isäpkä alırğa kiräk bulğan noqtalar barmı? Bügen bez bu sorawlarğa neyropsixolog Märwä Tuğçä Doğru fikerläre belän cawap birerbez.

Baş miyeneñ formalaşu mömkinlekläre, yäki neyroplastiklığı, balacaq çorında, bigräk tä 6 yaşkä qadär, iñ yuğarı noqtasına citä. Küz aldığızğa kiteregez, bu yaştä nerv küzänäkläre arasındağı bäyläneşlär ğacäyep tiz formalaşa häm nığıy. Şuña kürä törle tellärne irtä öyränü balalarnıñ tel üzäklären kiñäytä häm alarnıñ baş miyen sığıluçanraq itä. Neyropsixolog Märwä Tuğçä Doğru bu möhim çornı bolay añlata:

"2 yäştän 11 yaşkä qadär öyränelgän tellär kognitiv üseşkä yärdäm itä. İkençe telne öyrängän balalar öçençe häm durtençe tellärne küpkä tizräk üzläşterä. Bu protsess barışında baş miye strukturasın tikşergändä, neyron bäyläneşläre häm baş miyeneñ plastiklığı här yaña mäğlümat häm öyränelgän tel belän küpkä köçleräk sığıluçanlıq häm üseş kürsätä. Bez belem alunı 10 yaştän dä soñğa qalmıyça başlarğa kñäş itä alabız, çönki baş miyeneñ sinaptik sıydıruçanlığı häm mäğlümat qabul itü köçe annan soñraq yaştä ayırılıp tora."

Tikşerenülär balacaqnıñ tel öyränü öçen ideal’ çor buluın kürsätsä dä, üsmerlek häm olı yaştä dä yaña tel öyränü mömkin. Berdänber ayırma şunda ki, mi sığıluçanlığı kimü belän, cirle akśentnı üzläşterü yäki tulı külämdä söylämgä ireşü öçen beraz kübräk tırışlıq kiräk.

Kognitiv östenleklär - iğtibar, xäter häm problema çişü

Xäzer iñ qızıqlı öleşenä küçäbez. İke yäki annan da kübräk telne belü mineñ iğtibarnı tuplaw häm kiräksez mäğlümatnı filtrlaw säläten nığıta. Ul xäterne tuqlandıra häm süzlek zapası arasında tiz küçü mömkinlegen birä.

Kanadanıñ York universitetında ütkärelgän tikşerenülär kürsätkänçä, 4-6 yäşlek ike telle balalar qatlawlı, iğtibarlılıq sorawçı mäsälälärne ber telle yäştäşlärennän yaxşıraq éşli. Küp telle Awrupa illärendä dä şundıy uq näticälär küzätelde. Bezneñ belgeç berniçä teldä söyläşä belüneñ kognitiv ülçämen bolay añlata:

"Tanıp-belü sälätläre yaxşıra, iğtibar häm dikkatlelek arta, mi sığılmalılığı yaxşıra häm işetü sälätläre üsä. Berdän artıq teldä söyläşü midä kognitiv sığıluçanlıqnı arttıra ala. Tellär arasında küçü aşa aqıl citezlege, problemalarnı çişü häm icadi fikerläw künekmäläre yaxşıra. Çönki törle tel strukturaları häm süz qullanılışı mineñ kognitiv qapqalarına täêsir itä."

Qısqası, berniçä tel belü xäterne bayıta, problemalarnı çişü häm icadi künekmälärne arttıra. İketelle bulu - ber teldän ikençesenä küçü waqıtında mineñ başqarma funktsiyälären daimi räweştä aktivlaştıra. Monı baş miye künegüläreneñ ber töre dip qararğa mömkin.

Qıyınlıqlar - kod küçü häm tel butalu

Älbättä, küptelle bulıp üsüneñ östenlekläre belän berrättän, isäpkä alırğa kiräk bulğan noqtalar da bar. Törle tellär arasında daimi alışınu qaywaqıt kodnı küçerügä, yağni ber ük cömlä êçendä törle tellärne quşuğa yäki süzlärne tabuda qıyınsınuğa kiterergä mömkin. Bu tabiğıy protsess bulsa da, gäilälärdä borçılu tudıra ala, alar: "Tellär ber-bere belän butaldımı?" dip sorıy.

Belgeç bu temağa qarata mondıy fiker belderä:

"Monda iñ çeterekle noqta şunda ki, küp teldä söyläşü kognitiv éşkärtüne aqrınayta ala. Mäsälän, ber teldän ikençe telgä küçkändä butalırğa mömkin, süzlärne tabu häm äytü protsessı ozaqqaraq suzıla ala. Süzlärne yäki süztezmälärne başqa teldä qullanu bulırğa mömkin. Çönki baş miye qaysı mäğlümatnıñ qaysı teldä ikänen ayıruda häm, kiräk bulğanda, iskä töşerü protsessların idarä itüdä qıynlıqlar kiçerä ala."

Mondıy oçraqta närsä êşlärgä kiräk? Gäilälärneñ öydä "ber ata-ana - ber tel" kebek êzlekli strategiyälär qullanuı yäki här teldä daimi intervallar belän söyläşü bu butalularnı kimetergä yärdäm itä.

Olığayğaç häm qartlıqta faydaları

Nihayät, bez, bälki, iñ ömet birüçe öleşkä kilep cittek. Küp telle bulu yaş artqan sayın zur östenleklär birä. Telne aktiv qullanu Altsgeymer häm dementsiyä simptomnarı başlanuın totqarlarğa yärdäm itä ala, çönki ul baş miyendä daimi räweştä yaña bäyläneşlär buldırırğa étärgeç birä.

Belgeç qartlıqta neyroplastiklıqnıñ däwam itüe turında bolay dip añlata:

"Baş miye tumıştan uk daimi räweştä üzgärä häm üsä. Balacaq häm üsmerlek - mineñ yaña mäğlümatnı öyränüe häm sinaptik bäyläneşlär formalaştıruı öçen iñ yaxşı çor. Neyroplastiklıq dip atalğan bu sälät olı yaştä häm qartlıqta da däwam itä.

Olılarda mi küzänäkläre arasındağı bäyläneşlär daimi räweştä yañadan torğızıla, bu yaña mäğlümatnı öyränü mömkinlege birä. Qartlıqta da baş miye yaña bäyläneşlär buldıra häm bulğan bäyläneşlärne nığıta ala. Monda telne öyränü häm saqlaw keşeneñ motivatsiyäsenä häm êşçänlegenä, şäxsi faktorlarğa qarap üzgärä. Tel üseşe häm küptellelek sotsial-mädäni mönäsäbätlär, yaña açışlar häm qartlıqtağı törle täcrübälär yağınnan bik möhim."

Bügen bez küp tellär belüneñ baş mibezgä yoğıntısı turında söyläştek. Balacaqta yäki olı yaştä yaña tel öyränüneñ miyebez öçen zur künegü ikänen kürdek. Äye, qayber qıynlıqlar bulırğa mömkin, läkin faydası alardan küpkä artığraq.

İsegezdä totığız, berqayçan da soñ tügel, baş miye teläsä-qaysı yäştä öyränügä açıq. Bälki, yaña tel öyränä başlaw öçen iñ şäp kön - bügender!