Küzgä kürenmägän xäwef: qaldıq maylar
Aş bülmäsendäge rakovinağa ağızılğan ber qaşıq maynıñ äylänä-tirä moxitkä kitergän zıyanı turında uylananığız barmı? Ber litr qaldıq may million litr êçär sunı pıçratırğa mömkin.
Ber litr qaldıq maynıñ ber million litr êçä torğan sunı pıçrata aluın beläsezme? Aşarğa äzerlägändä qullana torğan üsemlek häm xaywan mayları, peşergännän soñ qaldıq xälenä kilgäç, êkologiyä problemasına äwerelergä mömkin.
Rakovinağa tügelgän berniçä qaşıq may cirneñ häm sunıñ tabiğıy balansın sizdermiçä genä boza ala. Waqıt uzğan sayın bu êkosistema üzägenä tözätep bulmıy torğan zıyan sala.
Şulay da, qaldıq maylar niçek şundıy zur zıyan kiterä ala? Alar ozaq waqıtlı perspektivada êkosistemağa niçek täêsir itä? İñ möhime, bu qaldıq maylarnı qabat eşkärtü çılbırına kertü mömkinme? Bu sorawlarğa cawaplarnı bez İstanbul texnik universitetınıñ totrıqlılıq kafedrası mödire, dotsent doktor Börtä Kösä Mutlu belän qarıybız.
Qaldıq maylar suda kislorod küçüenä qomaçawlıy
Dotsent doktor Mutlu mäs'älägä bolay dip kereş yasıy: "Qullanılğan üsemlek häm xaywan mayları turıdan-turı tirä-yaq moxitkä taşlanğanda citdi problemalarğa kiterä. Tufraqqa ağızğanda alar cirneñ hawa aluına qomaçawlıy, näticädä, üsemleklärgä zıyan sala häm mikroorganizmnarnıñ tormışına tiskäre yoğıntı yasıy."
Läkin iñ zur qurqınıç sunı pıçratuda yäşerengän. Dotsent doktor Mutlu süzen bolay däwam itä: "Qaldıq maylarnı bez kübräk suğa ağızabız. Monıñ turıdan-turı häm turı bulmağan yoğıntıları tağın da möhimräk… Suğa ağızğanda may su östen qaplap ala. Öydä su belän maynı ber stakanda bolğatqanda, may östendä qatlam barlıqqa kilä. Menä şundıy uq räweştä, qaldıq maylar küllärgä häm diñgezlärgä barıp citkäç, su östenä bik neçkä qatlam bulıp cäyelä häm kislorod kerüenä qomaçawlıy. Su astındağı can iyäläre hawasız qala. Bu isä böten su astı tormışına qurqınıç tudıra."
Ul rakovinadan şähärneñ böten yuıntıq su sisteması belän quşıla
Şulay da, niçek "bernärsä dä bulmac" digän uy belän rakovinağa ağızılğan may su resursların häm tabiğatne şulqadär pıçrata ala? Dotsent Mutlu bu protsessnı bolay sürätli: "Qaldıq maylar rakovina tügelgännän soñ kanalizatsiya sistemasına kitä. Rakovinalarıbızdan ağıp töşkän barlıq su binalarıbız aşa ağa, uramnabızğa barıp citä häm şähärneñ cir astı çeltärenä quşıla. Härkemneñ rakovinalarınnan ağızılğan maylar, böten şähär buylap cıyılıp, üzäk pıçraq sularnı çistartu qorılmasına barıp citä." Professor doktor Mutlu, şulay uq, qaldıq maylarnıñ çistartu qorılmalarında tulısınça ayırılmıyça yılğalarğa, küllärgä häm diñgezlärgä barıp citü mömkinlegen kürsätä häm bu noqtada "su êze" töşençäsenä iğtibar itä:
“Ber litr qaldıq maynıñ ber million litr êçär sunı pıçrata aluı bilgele. Näq monda "su êze" termini rol' uynıy. Su êze belgeçe bularaq, min şunı äytergä telim: mä'sälä bez turıdan-turı qullanğan suda ğına tügel, ä bez sıyfatına täêsir itä torğan suda da. Pıçranğan sunıñ här tamçısı litrlı sorı su êze yäki virtual' su küläme belän kürsätelä. Qısqası, bez monı bolay añlata alabız: bez pıçratqan, maylağan ber tamçı su litrlarça su qullanuğa tiñ."
Ozaq waqıtlı perspektivada qaldıq maylar arqasında su häm tufraq pıçranuı biologik törlelekneñ kimüenä kiterä. Maylar cir öste häm su êkosistemaların cimerä. Alar balıqlarnıñ, qoşlarnıñ häm başqa barlıq tereklek iyäläreneñ tormış siklların boza.
Qaldıq maylarnı maxsus oyışmalar cıya
Qaldıq maylarnıñ äylänä-tirä moxitkä zıyan kiterüen buldırmas öçen, anı rakovinağa ağızu urınına, moña yaraqlı sawıtlarda cıyıp, anı cıyuçı oyışmalarğa tapşıru ğına kiräk. Törkiyädä bu mä'sälä buynça başqarılğan êşlär turında bez dotsent doktor Mutludan beläbez:
"Törkiyädä qaldıq maynı cıyuğa qağılışlı äylänä-tirä moxit, şähär tözeleşe häm klimat üzgäreşe ministrlığı tarafınnan qağıydälär qabul itelgän. Cıyu litsenziyälängän kompaniyälär aşa başqarıla. Bu praktika yaxşı bara, läkin ber noqtanı assızıqlap ütärgä kiräk... Restorannar häm sänäğat oyışmaları qaldıq maynı çağıştırmaça daimi räweştä kitersä dä, xucalıqlar däräcäsendä citdi mäğlümat citmi. Küp keşe qaldıq maynı rakovinağa ağızunıñ zıyanın yaki qabat êşkärtü mömkinlekläre turında belmi. Şuña kürä bu mä'sälädä mäğlümat kampaniyäläre häm cirle üzidarä organnarınıñ aktiv role bik möhim."
Qaldıq maylarnı qabat êşkärtü mömkin
"Qabat eşkärtü" - soñğı yıllarda bez küpkä nığraq añlıy başlağan töşençä. Bäxetkä, qullanılğan üsimlek mayları da qabat êşkärtelä torğan materiallar arasında. Älbättä, barlıq qaldıqlar kebek ük, êşkärtü protsessı êtaplap başqarıla:
Berençe etap: Qaldıq maylar öylärdän, restorannardan häm sänäğät urınnarınnan maxsus sawıtlar yardämendä cıyıla.
İkençe etap: Maydağı su häm qatı qaldıqlar ayırıla.
Öçençe etap: Ul "transêterifikatsiya" dip atalğan ximik protsess aşa biodizelgä äyländerelä. Soñğı etapta kilep çıqqan produkt çistartıla häm ênergetika häm çistartu kebek törle ölkälärdä qullanu öçen saqlana.
Qabat êşkärtelgängä, qaldıq üsemlek mayları yağulıq bularaq ta qullanılırğa mömkin.
Dotsent professor Mutlu, qaldıq üsemlek maylarınnan alınğan biodizelneñ êkologik yaqtan çista yağulıq buluın äytä:
"Bu bioyağulıqlar, qazılma yaqulıqlar belän çağıştırğanda, uglekislıy gaz çığarunı sizerlerlek kimetä. Alarnı qayber êlektr stantsiyälärendä turıdan-turı yağulıq bularaq ta qullanırğa mömkin."
Monıñ ênergiya citeşterü yağınnan êkologik häm iqtisadi yaqtan da qıymmätle buluın assızıqlap, dotsent professor, doktor Mutlu üz süzlären bolay tämamlıy:
"Resurslarnıñ näticälelegenä qaldıq materialnı qabat qullanu yulı belän ireşelä. Bu yaqtan, anı qullanuğa qarata mäğlümatnı häm stimulllarnı arttırırğa kiräk."
Kürgänegezçä, bez aşarğa peşergändä qullana torğan maylarnıñ yazmışı bik möhim. Rakovinağa ağızılğan ber qaşıq may millionlağan litr sunı pıçratırğa häm böten êkosistemağa qurqınıç tudırırğa mömkin. Läkin ömetsezlekkä birelmäskä kiräk! Bez härberebezneñ bik gadi êş başqara aluın kürdek: qullanılğan maylarnı tiyeşle sawıtlarğa cıyıp, litsenziyälängän kompaniyälärgä tapşırırğa. İsegezdä totığız, ğadätlärebezgä keçkenä genä üzgäreşlär kertü dä zur fayda kiterä ala!