2050nçe yılda - 139 million oçraq. Alsgeymernıñ külägäse här yıl arta bara.
Bu awıruğa qarşı, çınnan da, närsä dä bulsa êşlärgä mömkinme?
Al'tsgeymer - yäş' barğan sayın yanawı arta torğan, xäter yuğaluğa häm tanıp-belü funktsiyäläreneñ kimüenä kiterä torğan progressiyäläwçe baş miye awıruı. Bötendön'ya sälamätlek saqlaw oyışması mäğlümatları buynça, dementsiya belän yäşäwçe yaqınça 57 million keşeneñ 60-70 protsentı Al'tsgeymerdan integä. Yıl sayın yaqınça 10 million yaña oçraq östälsä, bu sannıñ 2050 yılğa 139 millionğa citäçäge farazlana.
Törkiyädä yaqınça 700 000 keşe Al'tsgeymer häm başqa dementsiya törläre belän yäşi. Äydägez, Marmara universitetı Pendik uqıtu häm tikşerenü xastaxanäseneñ nevrologiyä klinikasınnan fännär doktorı Xaticä Ömärcikoğlu Özdänneñ “TRT Haber” kanalına bu awıru turında närsä söylägänenä iğtibar itik.
Risk törkemendä kemnär bar
Belgeç Al'tsgeymer awıruı iñ yış oçrawçı dementsiya töre buluın häm ayıruça 65 yäştän ölkänräk keşelärdä oçrawın belderä. Yäş barğan sayın awıruğa taru qurqınıçı här biş yıl sayın ikelätä arta. Näselendä bu awıru bulğan keşelärdä ul irtäräk yäştä dä kürenergä mömkin. Al'tsgeymer awıruı xatın-qızlarda, ir-atlarğa qarağanda, beraz yışraq oçrıy. Möhim risk faktorlarına yuğarı qan basımı, şikär diabetı, xolesterin, tämäke tartu häm fizik aktivlıq citmäw kerä. Kürü häm işetü säläten yuğaltu da qurqınıçnı arttırırğa mömkin.
Al'tsgeymerdan qotılu yulı barmı?
Xäzer yaxşı xäbärlärgä küçik... Al'tsgeymer awıruın tulısınça kirtäläw mömkin bulmasa da, sälamät yäşäw räweşe ğadätläre belän qurqınıçnı kimetergä mömkin. Doktor Özdän süzlärençä, bu protsesta baş minyen, tänne häm aqılnı aktiv totu bik möhim. Aqıl yağınnan aktiv bulu kitaplar uqu yäki başwatqıçlar çişü belän genä çiklänmi. Yaña tel öyränü, muzıka qoralında uynaw, räsem yasaw yäki keramika kebek xobbilar belän şöğıllänü, xättä yaña texnologiyalärne öyränü, mineñ törle ölkälären aktivlaştıru aşa nerv küzänäkläre aralarındağı bäyläneşlärne nığıta.
Yöräk-qan tamırları sälamätlegen saqlaw da bik möhim. Kön sayın yaqınça 30 minut yörü, atnağa berniçä kön yözü yäki velosipedta yörü yöräk häm mi sälämätlegen nığıta. Tuqlanu da bik möhim. Yäşelçälär, ciläk-cimeşlär, quzaqlılar, balıq häm zäytün mayına bay bulğan Urta diñgez diyetası mi öçen kiräkle faydalı maylar häm antioksidantlar belän täêmin itä.
Sotsial' mönäsäbätlär, şulay uq, psixik sälämätlekne saqlıy. Ğailä häm duslar belän waqıt ütkärü, volonterlıq êşçänlegendä qatnaşu häm sotsial' moxittä bulu yalğızlıqnıñ tiskäre yoğıntısın kimetä. Monnan tış, sıyfatlı yoqı bik möhim. Belgeçlär äytüençä, midä tuplanğan zararlı aqsımnar yoqı waqıtında çığarıla. Tämäke tartmaw, kürü häm işetü problemaların iğtibarsız qaldırmaw da risknı kimetüdä möhim rol' uynıy.
Al'tsgeymernıñ berençe signalları nindi soñ?
Awırunıñ iñ bilgele simptomı - onıtuçanlıq. Läkin onıtuçanlıqnıñ barısı da awıru başlanğıçı digänne añlatmıy. Stress, yoqısızlıq yäki arığanlıq ta şundıy uq zarlanularğa kiterergä mömkin.
Doktor Özden süzlärençä, iğtibarlı bulırğa tiyeşle berençe bilgelärgä tübändägelär kerä: ber ük sorawlarnı yış birü, äyberlärne yuğaltu, köndälek êşlärdä yärdämgä moxtaclıq, süz tabuda qıyınlıqlar, üz-üzeñne totış üzgäreşläre, çitläşü häm yarsuçanlıq. Citdiräk kisätü bilgelärenä tübändägelär kerä: miçne qabızıp quyu, tüläwlärne tüli almaw, plannar qora almaw häm küzgä kürenerlek şäxes üzgäreşläre. Bu üzgäreşlärne yış qına ğailä äğzaları kürä. Şuña kürä, yaqınnarığızda şikle bilgelär bulsa, kiçekmästän belgeçkä möräcäğat itärgä kiräk.
Nihayät, şunısın da bilgeläp ütärgä kiräk, Al'tsgeymer awıru patsientqa ğına tügel, ä anıñ ğailäsenä dä tirän täêsir itä. Şuña kürä ğailä äğzalarınıñ sabır, añlawçan häm bu protsessqa äzer buluları bik möhim. Älegä konkret däwalaw ısulı bulmasa da, awırunıñ barışın üzgärtügä yünältelgän ömetle fänni tikşerenülär däwam itä. Häm iñ möhime: irtä diagnostika. Çönki irtä diagnostika belän awırunıñ üseşen äkrenäytügä yünältelgän däwalawnı küpkä irtäräk başlarğa mömkin.
İsegezdä totığız, bügen yaşağan keçkenä adımnarığız irtägä zur üzgäreşlärgä kiterergä mömkin.
