Bügen bez şaqtıy qızıqlı, bälki dä beraz borçılı tema turında süz alıp barabız. Keşe aqılı…

Ul bez uylağannan küpkä köçleräk mexanizm.

Barıbız da uñay fikerlär aşa sälamätlängän keşelär turında işetkänbezder.

Alar bezgä ömet birä häm bezne ruxlandıra. Läkin monıñ kirese dä bulırğa mömkin.

Negativ töşençälär çınnan da bezne awıru itä alamı? Nośebo êffektıı näq’ menä şunı añlata.

Ägär bezneñ aqıl uñay fikerlär belän depressiyäne ciñä yäki däwalanu prośessın tizlätä alsa, bez tiskäre fikerlärneñ bezgä niçek täêsir itä aluın küz aldına kiterä alabız. Bezneñ miyebez barlıq xäbärlärgä, fikerlärgä, töşençälärgä uñay yäki tiskäre caylaşıp alarnı fizik çınbarlıqqa äyländerä ala.

Nośebo turında söyläşkänçe äydägez barıbız da belgän töşençä - plaśeboğa tuqtalıp kitik.

Aqılıbız uñay ışanular belän iskitkeç yoğıntı tudıra ala. Plaśebo êffektı keşe daru yäki däwalaw ısulı qullanğanda, aktiv ingrediyent bulmawına qaramastan, keşeneñ xäle yaxşırğanda barlıqqa kilä.

Küz aldına kiteregez: sez awırtunı basuına ışanğan nindi dä bulsa ğadi daru da migä täêsir itep awırtunı kimetä ala.

Sälamätlek saqlaw fännäre universitetı neyropsixologı  Märvä Tuğcä Doğrunıñ süzläre ğacäpkä qaldıra: “Küpçelek êksperimentlar plaśebo häm yalğan darularnıñ maxsus äzerlängän ximik qatnaşmalar kebek ük näticäle bula aluın kürsätä”.

Bu niçek bula? Doğru süzlären bolay dip däwam itä:

“Berniqadär waqıttan soñ mi häm bädän aqılda qabul itelgän qarar häm xökemgä yaraqlaşu prośessına kerä. Bu aqılnıñ bädängä köçle yoğıntı yasawın kürsätä”.

Äydägez tormıştan misallarğa küz salıyq: yalğan tez operaśiyäse kiçergän keşelärdä awırtu kimü küzätelä. Vitaminnar qullanam dip uylağan sportçılarda näticälelekneñ sizelerlek artuı kürenä.

Xätta Parkinson awıruınnan integüçe keşelärne däwalawda da plaśebo êffekktı ğacäyep täêsir itä. Märvä Tuğçä Doğru bolay di:

“Qan ağımı ülçäwläre PÊT yäki MRT belän tikşerelgändä plaśebo qullanu waqıtında nerv aktivlığındağı üzgäreşlär açıqlana. Midäge metabolik aktivlıqta plaśebo kiterep çığarğan artu yäki kimü belderelä”.

Xäzer töp temabızğa küçik.

Ägär uñay ışanu bezne däwalıy, xälebezne yaxşırta ikän, tiskäre ışanu da bezne çirlätä ala. Nośebo êffektı näq’ menä bu qurqınıç xaqıyqat’ne kürsätä.

Närsä ul nośebo êffektı? Ğadi genä äytkändä nindi dä bulsa wäzğıyät’ belän bäyle tiskäre töşençälärneñ keşe añında fizik uñaysızlıq, tınıçsızlıq tudıruı ul.

Mäsälän, sez farmakologik bularaq täêsirsez daru qabul itäsez, läkin anıñ reakśiyäsennän qurqasız. Häm sez çınnan da şul yan êffektlarnı kiçerä başlıysız. Bu nośebonıñ iñ tipik ürnäklärennän berse.

Märvä Tuğçä Doğru bu êffektnıñ nigezen bolay dip añlata:

“Nośebo reakśiyäläre plaśebo qabul itüçe paśiyentlarda oçraqlı klinik sınawlarda küzätelgän tiskäre êffektlar häm paradoksal’ räweştä alar simptomnarnı köçäytergä häm mediśina däwalawlarına tiskäre reakśiyälärgä kiterergä mömkin. Nośebik täêsirlär keşeneñ närsägäder ışanuına, aqılında närsägä dä bulsa qarar qabul itüenä häm şul närticägä qarap miyen kodlaştırunıñ ni däräcädä näticäle buluın kürsätä. Plaśebo häm nośebo töşençäläre keşeneñ psixologik aspektı yağnnan ni däräcädä köçle buluın kürsätä”.

Bezneñ miyebezdä närsä bula soñ?

Nośebo mineñ kognitiv häm êmośional’ mexanizmnarı aşa êşli.

“Dopaminergik häm opioid sistemalar büläkläw mexanizmnarın da, êmośional’ prośesslarnı da köyli. Nośebo êffektı bu sistemalarnıñ êşçänlegen boza ala, bu da yöräk - qan tamırları , immunologik häm neyroêndokrin sistemalarına tiskäre yoğıntı yasıy”,- di belgeç.

Küz aldına kiteregez: sezneñ uylarığız yöräk sälamätlelegezgä, immun sistemağızğa, gormonnarığızğa täêsir itä ala.

Nośebo täêsire laboratoriyälärdä häm klinik sınawlarda ğına kürenäme? Yuq.

Bez tormışıbıznıñ här ölkäsendä äylänä -tirä moxittän täêsirlänäbez. Ğailäbezneñ, duslarıbıznıñ yäki sośial’ dairäbezneñ tiskäre fikerläre, bez abaylap, añlap betermäsäk tä, bezgä täêsir itä.

Märvä Tuğçä Doğru nośebo êffektınıñ mediśina ölkäsendä genä tügel, köndälek tormışta da buluın tübändägeçä añlata:

“Zihenneñ tiskäre uylar belän mäşğul’ buluı tormış sıyfatın töşerä. Sośial’ mönäsäbätlärdäge, ğailä bäyläneşlärendäge häm êş tormışındağı stress nośebo êffektın kiterep çığarırğa mömkin”.

Bu bezneñ psixik sälamätlegebezgä genä tügel, fizik sälamätlelegebezgä dä qurqınıç tudıra.

“Tiskäre uylar belän tulğan aqıl bezneñ tormış standartlarına negativ yoğıntı yasıy”,- di Doğru.

Bez närsä êşli alabız soñ? Yaxşı xäbär şul: uñay fikerläw köçe nośebo êffektına qarşı daru bula ala.

Belgeçlär äytüençä, nośebo êffektın buldırmawnıñ iñ näticäle ısulı - pozitiv fikerläw köçen arttıru.

Äydägez monıñ öçen täq’dim itelgän ısullarnı qarap kitik:

·         Meditaśiya

·         Uylanu, mizgel sayın êçke añ häm xäzerge waqıtta qalu, iğ’tibarlılıq künegüläre.

·         Yaxşı sośial’ mönäsäbätlär urnaştıru

·         Daimi citärlek yoqlaw

·         Balanslı tuqlanu

·         Daimi fizik künegülär.

Märvä Tuğçä Doğru üz süzlären bolay dip tämamlıy:

“ Ägär keşe añındağı uñay fikerlär anı depressiyädän çığara häm zararlanğan tezne däwalawnı ciñeläytä alsa, tiskäre fikerlär dä bezneñ tormışıbızğa sizelerlek yoğıntı yasayaçaq dip äytergä mömkin. Aqıl uñay fikerlär belän keşeneñ sälamätlegen yaxşırta, kiresençä bulğanda, nośebo êffektı belän mi tiskäre uylar belän mäşğul’ bula häm ul bädän sälamätlegenä zıyan kiterergä mömkin. Awırularnıñ torışı häm artuı nośebo êffektı belän sizelerlek ayırılıp torırğa mömkin. İkençe törle äytkändä , keşe zihene tınıçsız, borçulı, xäwefle bulğanda bädän fiziologiyäsenä dä bu şartlar täêsir itä”.

Kürüebezçä, aqıl - ğacäyep köçle qoral. Ul bezne däwalıy da, çirlätä dä ala. Saylaw bezneñ qulda. Fikerläregezne saylağız.