Belengäne kebek, däwlätlär nigezläre “xalıqara xoquq” yäki “däwlätlär xoquqı” dip belengän möhim “xoquq sistematikaları” qısalarında tanıla wä häm üz barlıqların häm dä ikeyaqlı häm küp yaqlı mönäsäbätlären bu sistematika qısalarında alıp bara. Däwlätlär arasındağı kileşmäwçänleklärdä qayçağında soñğı çara bularaq suğış yulına möräcäğät itü dä zarur bula ala, bu tarixta şulay bulğan, bügenge köndä dä moña oxşaş waqiğalar yäşänä alına.

Mondıy ğadättän tış qaynar bäreleşlär barışında isä “xärbi xoquq” ğamälgä kerä ki, bu da ülemnärgä häm cimerülärgä yul açsa da däwlätlärneñ suğış şartlarında da xätta bilgele ber xoquq sistematikasına bäyle buluı zarurlığın kürsätä.

Ayıruça däwlätlärara qaynar bäreleşlär daimi ğaskärlär belän, yäğni bäyläneşle däwlätlärneñ qorallı köçläre aradaşçılığı belän başqarıla. Älbättä, suğış küpmeder däräcädä doşmannı “xäylä, aldatu, yalğıştıru” ısulları belän ciñüne dä küzdä tota: şımçılıq eşçänlege, sabotajlar, üterü höcümnäre gel bu qısada başqarıla. Telgä alınğan ğamällärneñ häm kereşülärneñ cäza sanktsiyäläre isä yänä däwlätlärara däräcädä qabul itelgän “suğış xoquqı” qağidäläre qısalarında başqarıla.

Monnan tış töp materialı yänä “keşe-qoral-ülem” öçlese bulğan fäqät çığanağı räsmi räweştä teläsä qaysı bilgele ber däwlätneñ qorallı köçe bulmağan, ämma yänä dä bilgele ber yäki berdän kübräk däwlätne/ilne maqsat itep alğan qorallı çara töre bar ki, bu nigezdä häm bäyläneşle “maqsat ilgä” zıyan kiterü, häm dä ul “maqsat ilneñ” keşelären qırıslıq yulı belän señderü häm qurqıtu maqsatın yörtä.

Näq menä çorıbıznıñ iñ kiñ taralğan, iñ qurqınıç “ğamäl xastalığı” bularaq ta bäyälängän häm “qırıslıq-şok däxşät” faktları belän küätlängän bu xäräkät räweşenä “terror, terrorçılıq”iseme birelä, bu çarağa totınuçığa da “terrorçı” dip äytelä.

“Terror” süze öçen törle entsiklopedik süzleklär “qurqıtu, çigenderü”, “terrorçı” öçen isä “qurqıtuçı” yäki “qoral belän dähşät häm qurqu saluçı keşe” dip äytä. “Terror” añ-fikere qırıslıqqa iyä buluı belän bergä här qırıslıq terror tügel. Äytik, ike keşeneñ ğawğası qırıslıqqa iyä bulsa da terror waqiğası tügel, ayruça bu ğawğada taraf bulğan keşelärgä dä terrorçı dip äytelmi. Qısqası, här bäreleş terror tügel. Qırıslıq ğamäleneñ terror dip isäplänelä alınıluı öçen anıñ däxşät saluğa, bu räweşle häm qarşı yaqnı, häm dä anıñ belän bergä maqsat itep alınğan başqalarnı mömkin bulsa kümäk räweştä señderügä qarağan buluı kiräk.

Terror faktınıñ çığanağında bilgele ber däwlät yäki il ezläwneñ urınsızlığı belän ber rättän anıñ bilgele ber dine, ıruğı, bilgele ber geografiyäse dä yuq, buluı da kötelmäskä tiyeş, çönki terrorçılıq ğadättä bu qorılışlarnıñ aryağında üzenä çığanaq tä’min itä ala.

Bu räweşle terrorçılıq waqıt waqıt yuğarıda sanap uzılğan faktlarnıñ berniçäsen berdän maqsat itep ala ala häm tel, din, cenes, il, töbäk ayırımlılığın yasamıyça höcümgä küçä ala häm qayçağında bu höcümnär bik ozaq sulışlı bula ala.

Bigräk tä 1970 nçe yıllar başında arta barğan dulqın räweşendä dönyanıñ iminlek kön tärtibenä kilep urnaşqan terror faktı “oyışma tüşäme” astında yasalğan çaralar belän dä xasil bula. Awrupada “Qızıl ğaskär fraktsiyäse RAF”, Yıraq Könçığışta “Qızıl ğaskär xärbi brigadaları” kebek terror oyışmaları kübäyä.

Oyışma terrorçılığınıñ iñ tipik ürnäklärennän berse dä, hiçşiksez, ärmän terror oyışması ASALA. ASALA nigezsez bertörkem raslawlar belän dönyanıñ törle illärendä wazifa başqaruçı törek diplomatlarına höcümnär oyıştıra häm 33 diplomatnı üterä.

Törkiyäne maqsat itep alğan ASALA ärmän terror oyışması 1980 nçe yıllar urtasına taba bu “Törkiyegä qarşı bulu” missiyäsen PKK terror oyışmasına tapşıra. Bu räweşle 1972 nçe – 1984 nçe yıllar aralığında ärmän terrorçılığınıñ urının 84-tän soñ PKK ala. PKK terrorçıları 15 yıl buyı, yäğni 1990 nçı yıllarnıñ axırına qadär bigräk tä Törkiye cirlärendä xatın-qız, balaçağa, yäş, olı yäştäge, xärbi, tınıç xalıqnı ayırmıyça 35 meñ törek watandaşın üterä.

İkemeñençe yıllar başında AQŞında barlıqqa kilgän “11 nçe sentâbr” waqiğasınnan soñ Waşington citäkçelege üz strategiyäläre qısalarında yaña ber xalıqara terrorçılıq äytemen qamilläşterä häm bu barışta Afganstan belän Ğiraqqa qarşı kiñ qolaçlı xärbi operatsiyälär oyıştırıp, bu illärne yawlap ala.

Monnan tış äytik xäzerge waqıtta Ğiraqnıñ tönyağında urnaşqan PKK terror elementlarına qarata da şundıy uq sizgerlekne kürsätüe kötelgän AQŞnıñ üzeneñ “strategik berlektäşe” bularaq ta bäyälänelgän Törkiyeneñ bu mäs’älädäge tınıçsızlığın häm sizgerlegen iğtibarsız qaldırmawı kötelä. Çönki 2003-2007 nçe yıllar aralığında da PKKnıñ tönyaq Ğiraqtan çıqqan terrorçılarnıñ höcümnäre näticäsendä 200dän kübräk törek watandaşı häläq bula.

Närsägä genä bäyle bulmasın “keşelek cinäyäte “bulğan terrorçılıqqa qarşı xalıqara köräşneñ zarur buluı mäğlüm. Säbäbe närsä genä bulmasın, berniçek tä xuş kürenä almayaçaq bu terror çaraları belän çiklär eçendä yäki çiklärneñ aryağında ayawsız häm taşlamasız köräş alıp barunıñ zarurlığı monnan arı xalıqara cämğiyät tarafınnan añlaşılırğa tiyeş häm bu mäs’älä keşelekneñ “berençel cawaplılıq söräne” däräcäsendä qaralırğa tiyeş.

Tapşırunıñ podkast (mp3) yazmaları

Tapşıru turında fikerläregezne citkerü öçen basığız

Tapşırunıñ tawış cıyılmasına (XML) yazılu öçen basığız