Äñgämäne tıñlaw öçen basığız

“Fänni xezmättäşlekneñ artuın telibez”

Törki dönyadağı elemtälärne nığıtu maqsatın quyğan waqıfnıñ eşçänlegen añlatuçı Säma xanım şul nisbättän İdel-Ural töbäge belän dä ike yaqlı fänni häm mädäni elemtalärne urnaştırırğa teläwlären belderä.

Üzäge Qazanda urnaşqan İdel-Ural töbägeneñ könçığışnıñ Mäkkäse wazğiyätendäge Qazan häm anıñ qardäşläre Ufa häm Çeboksar şähärläreneñ Ğosmanlı däwerendä İstanbulğa häm Törkiyä cömhüriyäte çorında da Ankarağa bäyläwçe bik möhim märkäzlär buluın assızıqlawçı törek ğalimäse:

“Çınnan da, Tatarstan häm Başqortostan urnaşqan İdel-Ural töbägendä tuıp üskän zıyalılar Törkiyäneñ töşençä häm belem dönyasına köç-küät birä.

Räşit Rahmati Arat, Ğayaz İsxaqi, Säğädät Çağatay, Äxmät Timer, möğallimnärebez häm äydäp baruçılarıbız Zäki Välidi Togan, Sadri Maqsudi Arsaldan köç-küät alğanıbız kebek, şuşındıy uq zıyalılıq köçennän miras mullığın Törkiyä törekläre belän bergä İdel-Ural xalıqları da alırğa däwam itä. Möhim bulğanı – 100 yıl yäki 60-70 yıl elek urnaştırılğan şuşı fänni häm intellektual’ elemtälärne bügen yañadan nıqlap buldırırğa. Fänni, mädäni, sotsial mönäsäbätlärebezne iñ yuğarı däräcägä citkerü bik ähämiyätle”, - dip äytte.

Böyek ädiplärebezneñ yulınnan baru

“İdel-Ural törkiläreneñ arasınnan üsep çıqqan zıyalılarnıñ, ğalimnärneñ Törkiyä belem keşeläre belän, intelligentsiyäse belän bergäläşep, sotsial, gumanitar, mädäniyät belemendä, iqtisad tarmağında, här ölkädä añlı räweştä ike yaqlı bularaq ber-berebezne tanıp, eşçänlek alıp baru öçen mäğlümatkä ixtıyac bar. Biredä fänni mäğlümattän köçen alğan mönäsäbätlär küätle bulırğa mömkin. Bez Zäki Välidi Tuğan, Räşit Rahmati Arat, Abdülkadir İnan, Äxmät Timer kebek böyeklärebezneñ ğilmi mäğlümat belän salğan şuşı yulnı bügenge köngä citkerü, canlandıru, kiläse buınnarğa tağın da köçle räweştä qaldıru wazifasın üzebezdä küräbez”, - dip fikerläre belän urtaqlaşuçı Säma xanım, Ankara universitetında häm waqıf binasında ütkärelgän cıyılışlarda qatnaşqan Tatarstan häm Başqorstan ğalimnäre, cämäğät eşlekleläre belän faydalı fiker alışularnıñ buluın assızıqlap, bolay dip däwam itä:

“İdel-Ural törkiläreneñ Törkiyä belän mönäsäbätlärendä bügenge köndä problemaları yuqmı? Bar, mäsälän, xezmättäşlärebezneñ Başqortstanda Törkiyä törekçäsen öyrätü üzägenä ixtıyacları buluın belep aldıq, çönki här ölkädä diyärlek ike yaqlı elemtälär bar häm Törkiyä törekçäsen belüçe häm Törkiyädä beraz başqortça, tatarça belüçe keşelär bar, ämma sannarınıñ citärle bulmawın küräbez. Biredä här ike il säyäsätçeläreneñ bulmasa da, idaräçelärneñ, citäkçelektä buluçılarnıñ zıyalılarnıñ, fän eşlekleläreneñ bilgeläwlärenä häm problemanı çişü täqdimnärenä qolaq saluı bik möhim.

Bez ber töşençä oyışması bularaq, KÖKSAV sotsial häm strategik tikşerenülär waqıfı bularaq, häm Başqortstan ğalimnärebezneñ problemaların, xalıqnıñ sotsial häm gumanitar ölkädäge awırlıqların öyrändek, häm yözyıldağı tarixi barış belän xäzerge waqıttağı problematikanı abaylap alırğa tırıştıq. İke yaqlı bularaq fän eşlekleläreneñ qaraş alış-bireşe buldı, fikerlär belän urtaqlaşıldı. İke yaq öçen dä bu qänäğätländerüçe buldı.

Minem telägem – bu problemalarnıñ sotsial häm gumanitar belemnäre ölkäsendä, ayıruça cämğiyätne qızıqsındıruçı mäs’älälärdä introspektiv, üz küzätü, üz analiz räweşendä xäl itelüe bik möhim. Bu cähättän ike yaqlı qaraşlarnı: çittän qarawnı häm eçtän bağışnı berläşterü, yäğni ildäge qaraş belän çit illärdäge qaraşlarnı berläşterü – problemalarnıñ xäl itelüendä tağın da döres näticälär birä ala. Bu cähättän ike il ğalimnäre belän zıyalılarınıñ bu mäs’älädä fänni eşçänlegeneñ buldırıluı bik möhim.

Bu etapta waqıfıbız fänni mäğlümatneñ häm Törkiyä cämäğätçelegenä, häm İdel-Ural töbägeneñ töp xalqına, häm dä internatsional’ belem dairälärenä häm şul isäptän, älbättä, şuşı ğilmi mäğlümattän üz öleşen alırğa teläwçe säyäsätçelärgä häm idaräçelärgä taratu wazifasın başqarırğa tırışa.

İdel-Ural törkilege häm Törkiyä töreklege arasında fänni xezmättäşlekneñ artuın häm bilgele ber perspektivağa barıp citüen telibez.”

Tapşırunıñ podkast (mp3) yazmaları

Tapşıru turında fikerläregezne citkerü öçen basığız

Tapşırunıñ tawış cıyılmasına (XML) yazılu öçen basığız