Bügenge yazmabızda tunislı xoquq belgeçe,professor Rafaa Ben Aşurnıñ bäyälämälärenä tuqtalabız. Professor doktor Rafaa Ben Aşur Tunis yuridik, säyäsi häm ictimağıy fännär universitetında Xalıqara xoquq häm Töp qanun xoquqı däresläre alıp bara. Şulay uq Tunis texnik häm meditsina fännäre universitetında rektor wazıyfasın başqara.

Professor Aşur Törkiyä Cömhüriyäte uñışınıñ barı tik Törkiyä häm anıñ belän traditsion elemtäläre bulğan illärgä genä tügel, tulısınça koloniyäläşterelgän häm koloniyäläştergän illärgä dä zur yoğıntı yasawın belderä. Tunislı säyäsätçe häm xoquq belgeçeneñ zamança Törkiyä häm zamança Tunis arasında çağıştıru yasap birgän bäyälämälärenä küz salıp kitik.

“Töp qanun xoquqı häm xalıqara xoquq ölkälärendä tikşerenü eşläre alıp baruım näticäsendä Törkiyä belän qızıqsınuğa yünäldem. İke il arasında küp kenä oxşaş yaqlar bar. Törkiyä häm Tunisnıñ ğaräp häm möselman illär eçendä säyäsi häm ictimağıy oyışma öçen başqarğan reformaları cähätennän ber –bersenä bik oxşağan ike il buluların äytergä mömkin. Atatörekneñ bäysezlek suğışı häm inqıylaplar belän başqarğan eşeneñ Tunisqa zur yoğıntı yasawına ışanam. Turıdan- turı tä’sir turında äytä almasam da, Atatörek xezmäteneñ Tunista zur qızıqsınu uyatuı qatğıy. Min ike ilne çağıştırğanda bu noqtadan çığıp fiker yörtäm.

Belüegezçä, Tunis 1956 nçı yılnıñ 20 nçe martında bäysezlekkä qawıştı. Ul waqıtqa qadär Frantsiya mandatı ide. Ul könnän başlap Tunis citäkçeläre däwlätne zamançalaştıru eşenä kereşte. Monda Törkiyä häm Atatörek belän aradağı berençe parallellekne küra alabız. Minemçä törek bäysezlek suğışı häm törek inqıylabınıñ ciñü belän tämamlanuı nigezdä bäyselekläre öçen köräşkän barlıq xalıqlarnıñ milli bäysezlek suğışına zur yoğıntı yasadı. Bu alarğa azatlıq häm däwlätne zamançalaştıru yulında ömet birde. Tunista bäysezlekkä ireşü belän citäkçelär däwlätne zamançalaştıruğa yünälde. Bu ölkädä Tunis belän Törkiyä arasında küp kenä oxşaşlıqlar taba aluıbızğa ışanam” .

Professor doktor Rafaa Ben AşurTörkiyä belän Tunis arasındağı oxşaşlıq noqtaları turında tübändäge ürnäklärne kiterä:

Mäsälän, xatın –qızlarnıñ irekkä qawışuı mäs’äläsenä küz salsaq, xatın –qızlarnıñ cämğıyättäge urını buluın küräbez. Tunista 1956 nçı yıldan başlap bügenge köngä qadär “Keşe xoquqı” ölkäsendä qabul itelgän qanun nigezendä xatın –qızlar çın mäğnäsendä irekkä qawıştı. Bu qanun Tunis xatın –qızlarına ir –atlar belän tiñ bulu häm irekle bulu xoquqı birde. Xatın –qıznıñ bäysezlekkä ireşüe Tunista 1987 nçe yılnıñ 7 nçe noyabrendä däwlätneñ iñ yuğarı daräcäsendä qabul itelgän üzgäreş belän dä kamilläşüen däwam itterde. Çönki xakimiyätkä kilgan ilbaşları bu yuldağı eşçänlekne xatın –qızlarnıñ säyäsi, ictimağıy häm iqtisadıy tormışqa tağın da kübräk qatnaşuların tä’min itü yünäleşendä alıp bardı. Bügenge köndä Tunis xatın –qızı çın mäğnäsendä bäysezlekkä qawıştı häm ilebezne üsterü eşenä ir –atlar belän tigez şartlarda qatnaşa ala. Monda da Törkiyä belän Tunis arasında oxşaş yaqnı küräbez. Professor doktor Rafaa Ben Aşur tağın ber misalnı däwlättä dinneñ urını mäs’äläsendä citkerä:

“Atatörekneñ däwlätne dönyawilaştıru yünäleşendä möhim inqıylap yasawı döres. Tunista bez dä dinneñ üz urının saqlap qaluı öçen zur tırışlıq quydıq. Tunis Töp qanunına kürä, İslam räsmi din bularaq üzläşterelsa dä, bu Töp qanun xökeme Tunis qanunnarına tä’sir itmi. Yäğni däwlät dinne saqlıy, dini eşlärne başqaruda qatnaşa, ämma din säyäsi yarış mäydanına kermi. Mäsälän, säyäsi partiyälärneñ qorıluına qatnaşa almıy. Bu räweşle 1989 nçı yıldan , ayıruça 1997 nçe yılnıñ oktyabr ayında Töp qanunğa kertelgän üzgäreştän başlap bügenge köngä qadär dini nigezgä säyäsi partiya tözü tıyıla. Monda Törkiyä belän Tunis arasında parallellek buluın küräbez. Törkiyä bu ölkädä Tunisqa qarağanda tağın da kübräk alğa kitkän. Törkiyädä dönyawilıq turında süz barğan kebek, Tunista da din belän säyäsat neñ ayırılğan buluın äytä alabız.

Kürüebezçä, Törkiyä belän Tunis arasında küp kenä oxşaşlıqlar bar. Minemçä, iñ möhim noqta - Törkiyä Cömhüriyäte uñışınıñ barı tik Törkiyä häm anıñ belän traditsion elemtäläre bulğan illärgä genä tügel, tulısınça koloniyäläşterelgän häm koloniyäläştergän illärgä dä zur yoğıntı yasawı.