Ricciardonenıñ sorawlarğa ozın itep birgän cawapları häm açıqlawları - häm üzeneñ häm dä ğomum bularaq Amerika Quşma Ştatları citäkçelegeneñ Törkiyägä qaraşı belän bäyle bik möhim mäğlümatlärne bilgele itte. Amerika Quşma Ştatları belän Törkiyä arasında bigräk tä soñğı berniçä ayda yäşängän kileşmäwçänleklärne iğtibarğa alğan çaqta, bu açıqlawlarnıñ häm bäyäläwlärneñ möhim buluı mäğlüm. Ayıruça Törkiyä ilçese itep zur ixtimal belän bilgelänelüe kötelgän Ricciardonenıñ Törkiyä-Amerika Quşma Ştatları mönäsäbätläreneñ kiläçägenä qarağan qaraşların añlaw bik faydalı bulır, dip uylıybız.

Çankaya universitetınıñ säyäsät beleme häm xalıqara mönäsäbätlär bülege başlığı professor, doktor Ramazan Gözenneñ mäs’älä belän bäyle añlatmasın täqdim itäbez:

“Ricciardonenıñ Törkiyä belän bäyle qaraşların dürt başça astında bäyälärgä mömkin. Berençese, Törkiyäneñ eçke qorılışına qarağan qaraşları. Törkiyäne demokratik, açıq, xoquq östenlege ğamäldä bulğan, keşe xoquqlarına ixtiramlı, küpçelege möselman cämäğäte, ämma dönyavi idarägä iyä, iqtisadi yaqtan canlı häm modern däwlät räweşendä tanıta. Amerika Quşma Ştatlarınıñ Törkiyäneñ eçke qorılışına qarata bu bäyälämäse häm qaraş totışı – kim digändä söyläw däräcäsendä uñay.

İkençese, Amerika Quşma Ştatlarınıñ Törkiyägä strategik bäylelek toyuına basım yasala. Törkiyäneñ telgä alınğan şuşı üzençälekläre belän ber rättän NATO, G-20 häm Berläşkän Millätlär Oyışması İminlek Şurasınıñ äğzase buluı häm tiz üsep kilüçe iqtisadqa iyä buluı arqasında Amerika Quşma Ştatlarınıñ töp berlektäşe häm strategik urtağı (partnerı) buluı belderelä.

Törkiyäneñ terrorçılıqqa häm küpläp yuq itü qorallarınıñ cäyelüenä qarşı köräşne yaqlawı, regional’ qarşılıqlarnıñ, bäreleşlärneñ xäl itelüe öçen tırışlıq sarıf itüe, energetika iminlegeneñ buldırıluı, säwdä, kapital salu häm iqtisad yağınnan üzenä tartıp toruına iğtibar yünältelä. Ayıruça Törkiyäneñ bigräk tä Amerika Quşma Ştatları köçläreneñ Äfğanstandağı häm Ğiraqtağı xärbi barlığı, kontinentı öçen logistik üzäk buluı – Amerika Quşma Ştatlarınıñ Törkiyägä bulğan bäylelegen arttıra.

Öçençese – Amerika Quşma Ştatlarınıñ Törkiyädän kötkännäre häm uynawın telägän rol’ belän bäyle. Amerika Quşma Ştatları Törkiyäneñ Ğiraq, Äfğanstan, Fälästin, İran, Ärmänstan kebek regional’ häm Kipr probleması kebek Törkiyäne qızıqsındırğan mäs’älälärdä konstruktiv häm tärtipkä saluçı rol’ uynawınnan şaqtıy qanäğät bulıp kürenä.

Törkiyäneñ töbäk tınıçlığın häm totrıqlılığın urnaştıru ölkäsendäge tırışularına qarata maqtaw süzläre äytelä.

Törkiyäneñ xalıqara cämäğätçelek belän İran arasında aradaşçılıq yasawnıñ zarurlığı, Amerika Quşma Ştatlarınıñ bu mäs’äläda Törkiyäneñ yaqlawına ixtıyac toyarğa däwam itüe belderelä. Şul uq waqıtta Törkiyäneñ İranğa embargo qararına qarşı çığuı häm Törkiyä-İzrail mönäsäbätläreneñ kiyerenke buluı isä borçılu belän qarşılana.

Dürtençese, Amerika Quşma Ştatlarınıñ Törkiyägä qarata yaqlawı alğı planğa çığarıla. Amerika Quşma Ştatlarınıñ “PKK”ğa qarşı Törkiyägä yärdäm itärgä däwam itäçäge, Törkiyäneñ Awrupa Berlegenä äğza buluınıñ yaqlanıluı, Törkiyäneñ energiya liniyaları uzğan üzäkkä äylänüeneñ häm şuşı maqsattan çığıp Törkiyä-Amerika Quşma Ştatları mönäsäbätläreneñ köçäytelüe zarurlığı belderelä.

Ricciardone açıqlawlarınıñ yulları arasında Törkiyägä şuşı kisätülärne yasawdan da tartınmıy: Törkiyä-İzrail mönäsäbätläreneñ motlaq räweştä qabat yaxşırtıluı, “Heybeliada Ruhban” mäktäbeneñ açıluı, dini xörriyätlärneñ üsterelüe, İran mäs’äläsendä Amerika Quşma Ştatların tulısınça yaqlaw, Awrupa Berlegenä äğzalek cähätennän reformalarnıñ däwam itüe, Kipr mäs’äläsenä Berläşkän Millätlär Oyışması qısasında ike töbäkle häm ike cämğiyätle federatsiya räweşendä çişeleş tabıluı, Törkiyä-Ärmänstan yaqınayuınıñ buldırıluı häm protokollarnıñ raslanuı.

Amerika Quşma Ştatlarınıñ Törkiyä xaqındağı uñay qaraşlarınıñ häm Törkiyädän kötkännäreneñ tormışqa aşa aluınıñ ni xätle real’ häm mömkin buluın bu etapta küzallaw mömkin tügel. Häm mönäsäbätlärneñ sawlıqlı alıp barıluı, häm dä kötkännärneñ başqarıla alınuı öçen Törkiyäneñ dä kötkännäreneñ buluı mäğlüm. Çönki ägär Törkiyä Amerika Quşma Ştatları öçen bu qadär kritik ähämiyätkä iyä bulsa, ul çaqta Törkiyäneñ qaraşlarına häm sizgerleklärenä dä qolaq saluı zarur. Bu noqtada bezneñ dä Amerika Quşma Ştatlarına şäxsi ike yullamabız bar.

Berençese, Törkiyädä demokratiya häm xoquq östenlege kebek qimmätlärne yuqqa çığaraçaq härtörle tüntäreleşkä qarşı torılırğa tiyeş. Amerika Quşma Ştatlarınıñ häm Törkiyäneñ uzğan çorlarda yasağan tüntäreleş xatalarınıñ qabatlanmawı zarur. Anıq itep äytsäk, ni Törkiyäneñ, ni dä Amerika Quşma Ştatlarınıñ Törkiyädä xärbi qatışuğa yäki tüntäreleşkä uñay qaramawı, berniçek tä tolerantlıq kürsätmäwe kiräk.

Äytik, Amerika Quşma Ştatlarınıñ 1980nçe yılğı xärbi tüntäreleşkä kürsätkän “yaqlaw” bulmasa da xätta, “uñay totış” kebek wazğiyätneñ üseş almawına iğtibar itelergä tiyeş. Çönki bu mäs’älädä şaqtıy sizger wazğiyätkä äylängän Törkiyä cämäğätçelege antidemokratik totışlarğa qarşı kisken xäräkät räweşen kürsätäçäk däräcägä citte.

Ricciardonenıñ Törkiyädä tüntareleş yäşängän könnärneñ monnan arı xıyal buluın belderüe – şuşı cähättän ähämiyätle.

İkençese, ägär Törkiyä Amerika Quşma Ştatları öçen bu qadär möhim xalıqara häm regional’ wazğiyätkä iyä bulsa häm Törkiyäneñ töbägendä konstruktiv rol uynawı telänä ikän, ul çaqta Törkiyäneñ bäyläneşle qaraşlarına häm kiñäşlärenä dä qolaq salınırğa tiyeş. Töbäk totrıqlılığı öçen tırışlıq alıp baruçı Törkiyäneñ regional’ problemalar belän bäyle konstruktiv säyäsätenä uñay qararğa häm yaqlaw kürsätergä kiräk. Tağın da anıq itep äytep uzarğa kiräk bulsa: Törkiyäneñ Ğiraq, Süriyä, Livan, Fälästin, İran, Äfğanstan kebek kritik il problemalarına qarağan kileşü yaqlı kereşüläreneñ iğtibarğa alınuı zarur.

Bigräk tä Törkiyäneñ İrannıñ atom-töş programması mäs’äläsendäge Barter kileşüeneñ häm Berläşkän Millätlär Oyışması İminlek Şurasında embargoğa qarşı tawış qullanuınıñ mantiği häm maqsatı yaxşı añlaşılırğa tiyeş. Şulay uq Törkiyäneñ Ğazzä problemasınıñ xäl itelüe häm İzrail-Fälästin tınıçlıq barışınıñ döres räweştä däwam itüe yünäleşendäge kereşüläreneñ döres itep bäyälänelüe zarur.

Ägär Törkiyä häm Amerika Quşma Ştatları, Ricciardone äytkäne kebek, ike dus-berlektäş il bulsa, Obama beldergänçä, model urtaqlar (partnerlar) bulsa häm mönäsäbätlär şuşı räweşle qalırğa däwam itä ikän, AQŞ citäkçelegeneñ Törkiyäneñ tawışına qolaq saluı qotılğısızdır. Duslardan kiñäş alu härwaqıt faydalı häm döres xäräkät räweşe. Xätta ber törek mäqalendä äytelgäne kebek: “Dus awır da bulsa ämma wä läkin çınbarlıqnı äyter”.

Şuşı nigezgä tayanıp, Törkiyäneñ regional’ häm global’ problemalarğa qarağan tänqitläreneñ qamillek eçendä iğtibarğa alınuı härkem öçen faydalı bulaçaq”.