Törkiyäneñ äydäp baruçanlığında häm Braziliyanıñ yaqlawı belän İran belän Könbatış illäre arasında atom-töş yağulığı belän almaşu öçen bilgele ber waqıttan birle alıp barılğan söyläşülär kileşü belän tögällände. Öç ilneñ tışqı eşlär ministrları Ahmet Davutoğlu, Celso Amorim häm Menuçehr Mutteki barter kileşüe tekstına 17nçe may könne Tähranda qul quydı. İmza tantanasında öç ilneñ liderları ilbaşı Mahmud Ahmedinejad, Däwlät başlığı Lula Da Silva häm Premyer-ministr Recep Tayyip Erdoğan da qatnaştı.

Kileşü meräsimendä barlıqqa kilgän manzara häm bigräk tä İrannıñ barter kileşüen qabul itüe – şaqtıy il tarafınnan diplomatik uñış räweşendä bäyälände. Fäqät bu kileşü - İrannıñ atom-töş programması belän bäyle problemanıñ betüe mäğnäsenä turı kilmi. Çönki qayber illär kileşügä qarata uñay açıqlawlar yasağan bulsa, bigräk tä Berläşkän Millätlär Oyışması İminlek Şurasınıñ daimi äğzaläre törleçä reaktsiya kürsätte. Amerika Quşma Ştatlarınıñ kileşügä qaramastan BMO İminlek Şurasına embargo ölgesen täqdim itüe – barter kileşüeneñ tormışqa aşırırlıq buluı mäs’äläsendä borçılular tudırdı.

Çankaya universitetınıñ säyäsät beleme häm xalıqara mönäsäbätlär bülege başlığı professor, doktor Ramazan Gözenneñ mäs’älä belän bäyle añlatmasın täqdim itäbez.

“İñ elek imzalanğan barter kileşüeneñ problemanıñ kileşü yaqlı çişeleşe yünäleşendä yasalğan bik möhim häm uñışlı adım buluın qabul itärgä kiräk. Belengäne kebek, 5+1 bularaq belengän Könbatış illäre belän İran arasında İrannıñ atom-töş qoralnı eşläp çığaru maqsatlı bayıtu programmasınıñ tuqtatıluı maqsatınnan çığıp ozaq waqıttan birle söyläşülär alıp barıla. İñ soñğısı – 2009nçı yılnıñ 1nçe üktäbr könne Jenevada Xalıqara atom energetikası oyışmasında ütkärelgän cıyılışta 5+1 illäre İranğa urann bayıtudan waz kiçüenä häm qulındağı tübän külämle (3,5%) bayıtılğan urannıñ birelüenä bärabär yuğarı külämle (20%) yağulıq aluın täqdim itkännär ide. Täqdimgä kürä, bu barter – öçençe ber ilneñ, bigräk tä Rusiyä yäki Frantsiya aradaşçılığı belän başqarılaçaq ide.

İran bu täqdimne printsip bularaq qabul itüe belän bergä barternıñ İran cirlärendä yasaluın häm garantiyälärneñ birelüen şart quydı. Bu şart - nigezdä İrannıñ Könbatışqa ışanmawın kürsätä ide. Könbatış illäre İrannıñ iğtibarnı çitkä yünälderü taktikasın yasawı säbäbe belän şartın qabul itmäde. Bu räweşle diplomatiya barışı tuqtap qalu wazğiyätenä kilep citkän buldı.

Şuşı barışta Amerika Quşma Ştatları belän bergä 5¬+1 illäre İranğa qarşı tağın da kisken çikläwlärneñ qullanıluı öçen eşçänlekkä başladı. Amerika Quşma Ştatlarınıñ aldıbızdağı iyün ayında Berläşkän Millätlär Oyışması İminlek Şurasında embargo qarar ölgesen söyläşügä äzerlänüe belenä. Xäzergä çaqlı mondıy ber qarar aldındağı berdänber kirtäneñ Qıtay häm öleşçä Rusiyä buluı, fäqät Amerika Quşma Ştatlarınıñ bu kirtälärne uzu noqtasında buluı alğa sörelä. Monıñ mäğnäse şuşı: ägär İran belän barter mäs’äläsendä yäki başqa ber şäkeldä kileşügä ireşelmäsä İranğa qarşı awır sanktsiyälärneñ başlaw ixtimalı zur kürenä.

Bu wazğiyät – häm regional’ häm dä xalıqara mönäsäbätlär kön tärtibeneñ aldıbızdağı aylarda kiyerenke bulaçağı mäğnäsenä turı kilä. Problemanıñ zurayıp krizisqa äylänüennän häm İranğa qarşı awır embargo qullanıluınnan tınıçsız bulğan şaqtıy il bar. Bu illärdän berse dä – Törkiyä. Monıñ ike säbäbe bar. Berençese, Törkiyä - İranğa yäki töbäktäge teläsä qaysı ber ilgä qarşı awır embargodan iñ küp tä’sirlänäçäk illärneñ başında tora. Töbäktäge iqtisadi, xärbi häm säyäsi şartlarnıñ kiyerenke buluı – Törkiyä belän bergä böten töbäkne zur xaosqa etärü potentsialına iyä.

İkençese, Törkiyä printsip bularaq atom-töş mäs’älälärendä böten illärgä dä tigez möğamälä kürsätüen teli. Ni İrannıñ ni dä şaqtıy Könbatış ile häm İzrail kebek başqa illärneñ atom-töş qoralına iyä bulmawı zarurlığın, ämma här ilneñ tınıç häm energiya maqsatlı atom-töş yağulığına iyä bula alaçağın yaqlıy. Monnan tış Törkiyä Berläşkän Millätlär Oyışması İminlek Şurasınıñ waqıtlı äğzase bularaq regional’ häm global’ tınıçlıqnıñ häm totrıqlılıqnıñ urnaştırıluı öçen eşli. Törkiyä bu tırışuında yalğız tügel, älbättä. Barter kileşüendä kürengäne kebek, başqa ber waqıtlı äğza bulğan Braziliya da problemağa diplomatik çişeleş tabıluın teli.

Şuşı maqsattan çığıp imzalanğan barter kileşüendä ike möhim noqta bar. Berençese, Törkiyä aşa barter yasawnı qabul itkän İran ber ay eçendä 1200 kg tübän külämdä (3.5%) bayıtılğan urannı Törkiyägä tapşıraçaq, bärabärendä Könbatış illärennän ber yıl eçendä 120 kg yuğarı külämdä (20%) urann alaçaq häm tınıç maqsatlarda üz reaktorlarında qullanaçaq. Şuşı barternıñ İrannıñ atom-töş qoralnı eşläp çığaru köçeneñ betüenä yul açuı kötelä. Bu räweşle Könbatış belän İran arasında ozaq waqıttan birle xökem sörgän kiyerenkelekneñ betüe häm söyläşülärneñ alıp barıluı mömkin bula alaçaq.

Kileşüneñ ikençe yağı tağın da möhim: barter barışınıñ tormışqa aşırıla alınuı, yäğni kileşüneñ ğamäldä bula aluı öçen Könbatış illäreneñ dä kileşüne qabul itüe kiräk.

Könbatış illäreneñ barter kileşüenä qarata totışları printsip bularaq uñay buluına qaramastan ğamäldä qatlawlı ber manzara päydä buldı. Amerika Quşma Ştatları, Frantsiya, Angliya häm Awrupa Berlege kileşüne uñay tırışlıq bularaq qabul itüe belän bergä problemağa töğäyen çişeleş kiterä almayaçağın belderde häm embargo ölgesen yaqlap çıqtı. İzrail, tağın da uzdırıp, kileşüne hiç iğtibarğa almağanı kebek Törkiyäneñ häm Braziliyanıñ İranğa aldanuın alğa sörde. Şul uq waqıtta Rusiyä häm Qıtay, barter kileşüeneñ iğtibarğa alınuı zarurlığın belderep, çikläwlär ölgese mäs’äläsendä ikelänüle kürendelär.

Näticä bularaq, barter kileşüe – yıllar buyı däwam itkän bu problemanıñ xäl itelüenä öleş kertü öçen yasalğan citdi ber initsiativa. Kileşü iyä bulğan maddälärdän tış bäyläneşle Könbatış illäre belän bergä böten dönyağa çaqıru da yasıy. Bu çaqırunı şuşı räweşle uqırğa mömkin: İran atom-töş programması belän ber rättän böten xalıqara problemalar krizisqa häm suğışqa äylänmiçä xäl itelergä, Amerika Quşma Ştatlarınıñ Ğiraqta yasağanı kebek xatanıñ qabatlanmawı, Yaqın Könçığış häm tirä-yağındağı töbäklärdä iminlek häm tınıçlıq şartlarınıñ urnaştırıluı öçen diplomatiyağa häm dialogqa ähämiyät birelergä häm nihayät İrannıñ atom-töş programması mäs’äläsendä kileşügä äzer buluı kürengän bulıp, bu forsat qullanılırğa tiyeş.”