Bügenge yazmabızda Törkiyädä küp kenä xoquq belgeçeneñ uqıtuçısı bulğan Hıfzı Veldet Velidedeoğlunıñ “Atatörektä millätçelek häm milli bäysezlekkä omtılış” turındağı qayber fikerlärenä tuqtalırbız.

Ordinar professor doktor Hıfzı Veldet Velidedeoğlu üzennän soñ şaqtıy äsär qaldırdı häm küp kenä uquçı uqıttı. Xoquq belgeçe, akademist, yazuçı häm jurnalist ide ul.

Hıfzı Veldet Velidedeoğlu ber mäqaläsendä Atatörekneñ milli minlekne üzläşterü beläñ bäyle kürsätkän tırışlıqqa iğtibar cälep itä häm tübändägeçä citkerä:

“Atatörek Milli Bäysezlek suğışı başlağan 1919nçı yılnıñ 19nçı may könennän bu fani dönyadan kitkän 1938nçe yılnıñ 10nçı noyabr könenä qadär olısınnan keçesenä, nadanınnan uqımışlığa, qısqası här törle törek keşesenä bu milli añnı üzläşterü öçen tırışlıq quydı häm monı başqarıp çıqtı Monıñ öçen kürsätkän tırışlıqlarnı küz aldlına quyuçı äñgämalärennän cıyğan cömlälär monıñ barı tik berniçä dälile.

Atatörek bolay dide: - “Qırıq ğasırlıq törek ile çit qullarda qala almas. “Anadolu ciňüe tarihta ber millät tarafınnan üz itelgän töşençäneň ni qadär köçle häm ni xätle küňeldän ber baylıq buluınıň güzäl ürnäge bulıp qalaçaq.” Böyek närsalärne barı tik böyeq xalıqlar başqarır. “Bezneň ilham çığanağıbız turıdan-turı törek xalqınıň vöcdanı buldı häm härwaqıt şulay bulaçaq.” Törek milläte soňğı yıllarda kürsätkän uňışlarınıň, başqarğan säyäsi häm sotsial inqıylaplarınıň çın iyäse üzeder. “Ber millät, ber cämğiyät barı tik ber keşeneň tırışlığı häm eşçänlege yärdämendä ber adım da yasıy almas.” Xalqıbıznıň ğadättän tış salätläre bar. Bu sälätlärneň üsüe, hiçşiksez, yaxşı näticälärgä ireşäçäk. Bar närsäne xalqıbız başqarıp çıqtı. Min xalqım tarafınnan bilgelängän ber xezmätkär.”

Bu süzlär Atatörekneñ böyek törek xalqına qarata bulğan ışanıçın häm milli añnı bar keşegä añlatu häm üz itü yulındağı tırışlıqların açıq räweştä kürsätä.”

Ordinar professor doktor Hıfzı Veldet Velidedeoğlu Atatörekneñ törek millätenä ışanıçın yänä böyek törekneñ üz süzlärennän citkerä.

“Böyek Ciňüdän soñ Atatörek bolay dide: “Änkarada izge cirlärebezne bar yaqlap qamap alğan häm yawlağan doşman armiyaların bu izge cirlärdän atqaru mömkinlege turında süz itkän waqıtta iň aqıllı häm aňlı buluları däğwa itelgän keşelär barlıq bu kereşülärneň aqçağa bäyle buluı turında äyttelär häm “Küpme aqçaň bar?” yäisä “Qaydan aqça taba alırsıň?” digän sorawlar birdelär. Minem cawap tübändägeçä buldı: “Törek milläte üz tormışına häm bäysezlegenä yünälgän kereşülärne başqarıp çığa alaçaq qadär baylıqqa iyä häm kereşüneň citdilegenä qarap, ul kiräktergän qadär baylıq çığanağın käsepçelärgä täqdim itär.” Bu äytkän süzlärem, çınnan da, çınğa aşmadımı?”

Atatörekkä bu süzlärne äytü häm bäysezlek suğışına atılu häm soňınnan ictimağıy inqıylaplarğa kereşü köçen häm qıyulığın birgän närsä: A'nıň häm törek milläteneň ruxında yäşägän milli aň häm bäysezlekkä omtılu häm bu millätneň qaharmanlığına, fidaqarlığına, tsivilizatsiya omtılışına bulğan ışanıç ide.

Milli Bäysezlek suğışınnan soñ da bolay dip äytkän ide: Bar dönyadağı xalıqlarnı tanıym häm bu tanışuım suğış alannarında çınğa aştı, ut astında, ülem qarşında buldı. Ant itep, äytäm bezneñ xalqıbıznıñ ruxıy köçe barlıq xalıqlarnıñ ruxıy köçlärennän küpkä östen.”

Atatörek maqtağan törek xalqına härwaqıt ışandı, millätne üzenä ışandırdı häm, iñ möhime, törek xalqın Awrupa imperialistları qarşında tübänlek kompleksınnan qotqarıp, üz-üzenä inandırdı häm ildä milli añnı urnaştırdı.”

Ordinar professor doktor Hıfzı Veldet Velidedeoğlu Atatörekneñ soñğı sulışına qadär törek keşesen kütärü fikerennän waz kiçmäwen assızıqlıy häm tübändägeçä däwam itä:

“Atatörek 1919nçı yıldan başlap soñğı sulışına qadär törek keşesen kütarü fikerennän häm “Böyek törek milläte” turında süz itüdän ber qayçan da waz kiçmäde. Ülüennän ber yıl aldan 1937nçe yılnıñ 1nçe noyabr könne Törkiyä Böyek Millät Mäclesendäge açış notığında tübändägelärne äytep, ideallarnıñ törek xalqınıň aňında härwaqıt canlı itep totıluı zarurlığı turında süz itte: Böyek däğwabız – iň mädäni häm iň imin xalıq bularaq bar buluıbıznı kütärtü. Bu barı tik oyışmalarda tügel, ä töşençälärendä nigezle inqıylap başqarğan böyek törek xalqınıň dinamik idealı. Bu idealnı iň qısqa waqıt eçendä başqarıp çığu öçen fiker häm xärakätne bergä yörtergä tiyeşbez.”