“Kemal Atatörek – barı tik bu ğasırnıň iň böyek liderlarınnan berse genä tügel. Bez Paqıstanda anı uzğan böten çorlarnıň iň böyek şäxeslärennän berse bularaq küräbez. Ul barı tik sezneň millätegezneň söyekle liderı ğına tügel. Dönyadağı böten möselmannar küzlären söyü häm soqlanu toyğıları belän aňa yünältä.”

Bu süzlär 1963 nçe yılda ul çornıň Paqıstan däwlät başlığı Möxämmäd Äyüp Han tarafınnan äytelde. Ber lider bularaq Atatörekkä qarata soqlanunıň çağılışı bularaq.

Mustafa Kemal Atatörek tarix tikşerenüçeläreneň xosusıy iğtibarın cälep itüçe häm ğalimnärneň tikşergän sayın soqlanuları üskän qimmätle ber tema ayruça. Ni çaqlı ğına tikşerelmäsen, betmäwçe ber diňgez, ğadättän tış soqlanu eçendä yäşäwçe ber tema. Uzğan här yıl anıň aldınğı qaraşlı, yul kürsätüçe fikerläreneň döreslegen bilgeläwçe üzençälektä.

Bu tikşerenüçelärdän berse professor doktor İlknur Güntürkün Kalıpçı. Professor Kalıpçı 25 yıl buyı Atatörek belän bäyle tikşerenülär ütkärgän ğalim. Güntürküngä kürä Atatörekneň sere – dönya liderı buluında yata. Atatörek cirlärne qotqarğannan soň xärbi kiyemen çığarıp, xärbi bulmağan kiyemen kiyä häm taşınnan tufrağına qadär ileneň cawaplılığın iňbaşında xis itä. Şuňa kürä dä Atatörek – barı tik säyäsi, xärbi lider ğına tügel, dönya liderı.

Güntürkün fikerençä, ikençe ser dä – dönyada “mädäniyät antropologı” däräcäse birelgän berdänber lidernıň Atatörek buluı. Başqa hiçber lider mondıy sıyfatqa iyä tügel. Ber keşe tuğannan ülemenä qadär ber ğaskäri yäki ber däwlät eşleklese yäisä moxitnı saqlawçı, sänğätçe yäki arxeolog bula.

Ämma bolarnıň barısı da beryulı bula alğan dönyadağı berdänber lider Mustafa Kemal Atatörek. Şuňa kürä dä dönyada “mädäniyät antropologı” sıyfatı birelä alınğan berdänber lider da Mustafa Kemal.

25 yıl buyı Atatörek belän bäyle tikşerenülär ütkärgän professor doktor İlknur Güntürkün Kalıpçı Atatörekneñ küz yäşlärenä säbäp bulğan cide waqiğanı bilgeli aluın assızıqlıy. Bu waqiğalardan berse – Atatörekneñ Çanakkaledä artilleriya atışı başlanğan çaqta tükkän küz yäşläre.

İkençese isä ul çaqta qorı häm tozlaq Ankarada bula. Çankayadan parlamentka barğan çaqta yul östendä barı tik ber genä lox ağaçı bula. Atatörek ul lox ağaçınıñ aldınnan uzğan çaqta maşinasın tuqtata, ağaç yanına kilep sälam birä.

Yanındağılar ber könne: “Paşam, nişlesez bolay?” dip qızıqsına.

Atatörek: “Ul aşağan cimeşneñ, sıyınğan külägäneñ, sulağan hawanıñ saqçısı. Kim digändä başqa saqçılar xätle monıñ da sälamğa xaqqı bar,” dip cawap birä.

Ber könne yanındağı iptäşenä: “Häm menä bu minem” diyep äytergä cıyınğan çaqta ağaçnıñ bulmawın kürep ala. Şunda uq: “Närsä eşlädegez ağaçqa” dip sorıy. “Paşam, - didelär, - yulnı kiñäytü öçen mäcbür buldıq ağaçnı kistek.”

Atatörek bik açulanıp: “Minnän dä sorağan bulsa idegez, bu ağaçnı qotqaraçaq yulnı motlaq räweştä tabar idem”, - di. Häm dönyağa baş imäwçe böyek lider artıq çıdıy almıy, maşinasına utırıp, maşina yörtüçese häm iptäşeneñ yanında yılıy başlıy. Bu ber lox ağaçı öçen genä bulmıy.

Bik awır şartlarda qotqarğan bu cirlärdä üskän ber canlınıñ da liderı bulğanı, bu cirlärneñ, ul lox ağaçınıñ da cawaplılığın iñbaşlarında xis itkäne öçen bula bu küz yäşläre.

1930 nçı yılda yäşängän başqa ber waqiğa da Atatörekneñ dönya “ekologiya” süzen äytkänçe ük inde yıllar elek moxitnı saqlawğa häm tabiğätkä ni çaqlı qimmät birüen kürsäterlek üzençälektä.

Atatörek Yalova utarına taba barğan çaqta ber baqçaçınıñ däw ber ağaçnı kisärgä äzerlänüen kürep ala. Baqçaçını çaqırtıp ala häm: “Sin tormışıñda hiç mondıy ber ağaç üsterdeñme, ki üzeñne bu ağaçnı kisärgä mahir küräseñ” dip äytä.

Baqçaçı: “Paşam, çinar ağaçınıñ tamırları utarnıñ nigezen kütärde, yafraqları da utarnıñ täräzälärenä qatışa. Utarnı yuğaltaçaqbız yäki ağaçnı kisäçäkbez. Şuña kürä dä, ğafu itegez, ämma ağaçnı kisäbez” di. Atatörek ber mizgelgä uyğa çuma häm: “Yuq, kiräk bulsa utarnı ağaçtan çitläştererbez” dip äytä.

Tirä-yaqtağılar işetkännärenä ışana almıy. Bu niçek mömkin bulsın? Atatörek İstanbuldağı küper astındağı tramvay relsların Yalovağa alıp kitertä. Utarnı hiç cimermiçä bulğanı kebek totıp, üze dä nigezen qazıp, utar astına tramvay relsların urnaştıra häm utarnı ağaçtan dürt metr 80 santimetr çitkä küçertä. Bu räweşle çinar ağaçınıñ isän qaluın tä’min itä.

Tarixçı ğalim professor doktor İlknur Güntürkün Kalıpçı 1996 nçı yılnıñ 5 nçe mart könne “Atatörek häm törek xatın-qızı” isemle teatrlaştırılğan konferentsiyäne täqdim itäçäk yäşlär belän bergä repetitsiya arığanlığın televizor qarap beterergä tırışa. Televizorda ber xäbärdä bolay dip äytelüen işetep aldılar:

“Amerikada iske mäşhür ber muzıkal hiç cimerelmiçä dönyada berençe tapqır qullanılğan ısul belän relslar östendä ike metr çitkä tartılıp, urınına yaña bina salındı.”

“Berençe tapqır” süzlärenä xäbär buyınça biş tapqır basım yasaldı.

Professor Kalıpçı talibälärenä monıñ berençe tapqır bulmawın, arxivınnan çığarğan fotosürätlärne kürsätep tanıqladı. Fotosürätlärdä Atatörekneñ bu eşne yasağan çaqta 1930 nçı yılda töşerelgän küreneşe bula. 1996 nçı yılda Amerikada urınına yañası salınıluı öçen ber bina ike metr çitkä küçerelä häm monıñ berençe bularaq başqarıluı xäbär itelä. Yuğisä eşneñ nigeze alay tügel. Atatörek mondıy ber sistemanı bu waqiğadan 66 yıl elek barı tik ber ağaçnı qotqaru öçen tormışqa aşırğan bula. Monnan tış binanı 4 metr 80 santimerğa küçertep.

Axırğı süz

Atatörek tsivilizatsiyäläşüneň ähämiyäte turında bolay di:

“Yaňa, daimi räweştä yaňa äyberlär häm keşelärneň tsivilizatsiya yulında alğa taba baruları turında süz alıp barıyq. Bu bezgä kiläçäk öçen tizlek häm köç-küät biräçäk. Barığızğa da ügetem-kiňäşem şul.”

Tapşırunıñ podkast (mp3) yazmaları

Tapşıru turında fikerläregezne citkerü öçen basığız

Tapşırunıñ tawış cıyılmasına (XML) yazılu öçen basığız