2009nçı yılnıñ avgust ayınıñ başınnan birle kön tärtibendä bulğan Demokratik initsiativa, nihayät, Törkiyä Böyek Millät Mäclese kön tärtibenä kilde. Mäclestä törkeme bulğan säyäsi partiyalär 10 nçı noyabr könge alsöyläşü häm 13nçe noyabr könne ütkärelgän Gomüm söyläşü utırışlarında fikerlären açıqladılar. Qayber xalıqwäkilläre dä şäxsi qaraşların citkerde. Xökümät, Ğadälät häm qalqınu partiyase häm Demokratik cämğıyät partiyase initsiativanı xuplağan waqıtta Cömhüriyät xalıq partiyase CHP häm Millätçe xäräkät partiyase MHP qırıs räweştä qarşı çıqtı.

Törkiyä Böyek Millät Mäclesendäge bäxäslärneñ ber öleşe Ğomüm söyläşüneñ waqıtı turında ide. CHP häm MHP Ğomüm söyläşüneñ Atatörekneñ ülem yıllığı bulğan 10nçı noyabr könne ütkärelüenä qarşı çıqtı. Monıñ Atatörekkä ixtiramsızlıq buluın belderde. Qayber CHP xalıqwäkilläre pankartlar açıp, Ak partiyane protest itte. Moña qaramastan Ak partiya Atatörekneñ “İldä solıx, cihanda solıx” fikere belän Demokratik initsiativanıñ turı kilüen, bu säbäple 10 nçı noyabr köneneñ döres saylanuın citkerde.

Bäxäslärneñ kübese tabiği bularaq Demokratik initsiativa turında, yägni initsiativanıñ säbäpläre, maqsatları häm näticäläre turında ide. Qısqası, Premyer-ministr Recep Tayyip Erdoğan, Eçke eşlär ministrı Beşir Atalay häm DTP ğomüm başlığı Ahmet Türk törle nigeznamälar belän Demokratik initsiativanıñ uñay buluın häm Törkiyäne tağın da yaxşı närsälärgä ireşteräçägen däğwa ittelär.

Atalay initsiativanıñ eçtälege belän bäyle ozaq waqıt buyı kötelgän qayber açıqlawlar yasadı. Qısqa, urta häm ozın möddättä başqarılaçaq idari, qanuni häm töp qanuni reformalardan torğan ber yul kartası täqdim itte.

Annan soñ çığış yasağan oppozitsiya partiya liderları CHP ğomüm başlığı Deniz Baykal häm MHP ğomüm başlığı Devlet Bahçeli isä törle nigeznamälär belän initsiativağa qarşı çıqtılar, Atalaynıň açıqlawın citärsez itep taptılar. Baykal initsiativanıñ törek xalqınıñ xalıq-däwlät tanıqlığın qurqınıç astına quyaçağın assızıqladı. Bahçeli isä initsiativanı tışqı köçlär mäcbüri qabul ittergän “şärıq mäs’äläse” bularaq belenüçe imperialist planğa ohşattı. Baykal häm Bahçeli terrorçılıqnıñ beterelüe öçen häm töbäktäge iqtisadi, sotsial häm asqorıma problemalarınıñ çişelüe häm dä PKKnıñ qoralnı taşlaw zarurlığın belderdelär. Demokratik cämğiyät partiyase ğomüm başlığı Türk isä initsiativanı xuplağan waqıtta Törkiyä Böyek Millät Mäclesendä mäs’älä belän bäyle ber komissiyanıñ qorıluın täqdim itte.

İñ soñğı itep çığış yasağan Premyer-ministr Erdoğan isä Demokratik initsiativanıñ barlıq watandaşlarnı milli berlek qısasında berläşteräçäk ber barış buluın häm ilneñ problemalarınıñ demokratik barışta çişelüen tä’min itäçägen däğwa itte. Erdoğanğa kürä initsiativanıñ fälsäfäse Atatörekneñ fikerlärenä häm Cömhüriyätneň Berençe Mäcles qorılmasına tayana.

Çığışlar buyınça xalıqwäkilläre arasında qaywaqıt qırıs bäxäslär häm polemikalar yäşände. Erdoğannıñ “şähitlär kilsen dä tağın beraz qıçqırıyq” açıqlawına reaktsiya bularaq Cömhüriyät xalıq partiyase xalıqwäkilläre Ğomüm şura zalınnan kitep bardı. Ğomüm söyläşü waqıtında tıñlawçılardan ike keşe protest çığışları kürsätkäç zaldan çığarıldı.

Bar Törkiyäne qızıqsındıruçı Demokratik initsiativanıñ Törkiyä Böyek Millät Mäclesendä bäxäsläşelüe tarihi ber kön bularaq tarihqa ütep kerde. Çönki bu bäxäslär Törkiyä demokratiyaseneñ ölgergänlek däräcäse ireşkän ähämiyätle noqtanı kürsäta. Demokratik illärdä teoretik bularaq härtörle problema çığa ala, ilneñ säyäsi, sotsial, iqtisadi, tışqı säyäsät häm başqa mäs’älälärdä törle qaraşlar, proyektlar yäisä säyäsätlär bula ala. Bolarğa säyäsi partiyalärdän ictimağıy cämğiyät oyışmalarına qadär bäyläñeşle bar keşeneñ qarşı çığuı tabiğıydır. Bäxäslär demokratik ber barışta çınğa aşırılğan häm cämäğatçelek tärtibenä zarar birmägän sayın Törkiyäneñ üsüe cähatennän bik faydalı. Çönki bu xalät problemalarnıñ Mäcles tışında anti-demokratik häm qırıslıq yulların qullanmıyça çişelergä tırışıluı mägnäsenä kilä.

Törkiyädä bar keşe diyärlek qabul itkän ber çınbarlıq bar: 25 yıl buyı däwam itüçe, 40 meñ tiräse watandaşnıñ ğomere özelgän häm 100 milliard dollardan artıq iqtisadi zararğa säbäp bulğan terrorçılıq probleması barı tik xärbi çara häm politsiya yärdämendä çişelä alınmıy. Monıñ belän bergä terrorçılıqnıñ çığanağın qorıtaçaq östämä ısullarnıñ qullanıluı kiräk. Bu östämä ısullar isä - demokratik barışnıñ eşlätelüe. Çönki demokratik barış – barı tik säyäsi genä tügel, ä şul uq waqıtta, sotsio-psixologik, iqtisadi häm mädäni dinamikalarnı da üz eçenä ala. Demokratik barış, ber ük waqıtta, barlıq watandaşlarnıñ problemalarınıñ Änkarağa qarağan ber tärtip häm Törkiyä Böyek Millät Mäclese eçendä çişelüen añlata. Monıñ näticäsendä xalıqnıñ bötenläşüe nığıy.

Çönki Törkiyädä terrorçılıqnı köçäytüçe säbäplärdän iñ ähämiyätlese – PKKnıñ könyaq könçığış Anadolu töbägendä kürelgän problemalardan faydalanuı häm bu yul belän qayber keşelärne üzenä cälep itüe. Xälbuki problemalarnıñ Törkiyä Böyek Millät Mäclese eçendä açıq räweştä bäxäslänelä häm çişelä alınuı belän terrorçılıqnıñ propagandaları häm faydalanuları buşqa kitä. Bu cähattän terrorçılıq problemasınıñ demokratik çişeleş maqsatı belän berençe tapqır Mäcleskä kilüe – bu yulda yasalğan strategik adım.

Läkin bu adım bar Törkiyädä ictimağıy kileşüneñ tä’min itelüen häm terrorçılıq problemasına çişeleşneñ monnan soñ tögäl buluın añlatmıy. Aldağı çorda tağın da küp bäxäslärneñ yasalaçağı äytelä alına.